O CAPRI. MEMORIA DA LEALDADE

Chamábase Capri, nome herdado dun cadelo que tivera un neno amigo e lle comera o lobo polas beiras da vila en invernía dura. Era nome bonito e púxenllo a el. Capri lle quedou, aínda que só eu llo chamase. Para o resto, donos e veciñanza, non era máis que o can.

Estaba en Quintá de Cancelada e vivimos seis anos na mesma casa. El coidaba o gando e daba a xente, como chaman no rural a que o can avise da presenza de estraños. Eu daba clase nunha escoliña á que acudía en zocas de zapatilla para superar as lamas que se acumulaban de inverno nos camiños ancareses antes de que os borrasen con asfalto. El era can de palleiro aínda moi novo e con bonita pelexa leonada. Eu acaba de estrear a xuventude, pois esta historia  aconteceu na década dos sesenta, que coincide coa dos meus vinte anos.

Non era eu moi avogosa dos cans porque me tiñan mordido, pero o Capri era distinto e levámonos ben desde o primeiro día, indo en progreso a nosa amizade segundo pasaba o tempo, amizade que se selou definitivamente o día que o defendín dunha malleira segura.

O neno da casa –alumno de meu- entrou berrando que o can acababa de saír de entre o palleiro lambendo os fociños. O sinal era claro. Dera cun neal de galiña das que poñen fóra. Faltaba comprobar se quedaba algún ovo e despois darlle o castigo pertinente para que non volvese acontecer tal feito. Logo xa se averiguaría cal era a galiña mirando antes de saíren do poleiro cal tiña o ovo e cal non, comprobación que adoitaban facer as amas de casa introducíndolles un dedo no “curso” para comprobar se tropezaba co ovo. Daquela, as que estivesen para poñer, quedaban pechadas ata que se descubrise cal era a traidora para despois ver que facían con ela.

Pero ao que ía. Saímos todos mirar, demos co neal baldeiro e vimos polas cascas que papara cerca dunha ducia de ovos. El sabía o que fixera e tardou en aparecer. Cando á tardiña se veu achegando pola aira, fun para cabo del e non deixei que lle pegaran. Convencinos de que era un bo can e que non fixera máis que aproveitar unha ocasión que se lle presentara. Que a culpable, en tal caso, era a galiña e que eu respondía por el no futuro. Como na casa se me tiña respecto, prometeron non tocarlle se non había unha segunda ocasión. E non a houbo, como se el me entedese. Iso que a pita non mudou de costume e un día apareceu cunha rolada de pitos ao seu redor.

Desde aquela, o Capri e mais eu tivemos unha relación moi estreita. Empezou a acompañarme os venres ata Cabana, distante de Quintá oito quilómetros, onde eu collía o coche de liña. Non se daba clase os xoves pola tarde para que o alumnado acudise á doutrina. Viña sendo así, aínda que os curas xa abandonaran o costume. E o que adoitabamos facer as mestras rurais era cambiar esa tarde pola dos venres, para poder viaxar e volver con comida para a semana.

Cando chegabamos á parada do autobús, eu mercáballe na tenda de Fermín un paquete de galletas de María que comía mentres  agardabamos polo coche, porque non volvía ata que me vía marchar. Non tardou moito en saber cal era o día da miña volta e unha tarde, ao baixar da liña, atopeino alí  agardando. E así o foi repetindo semana tras semana de cada curso. Daquela subiamos a costaneira comendo dous paquetes, un el e outro eu, que o camiño era duro e había que repoñer forzas.

En días de tormenta achegabámonos un ao outro cando o relustro nos anunciaba o trono e logo seguiamos o camiño ata o próximo estoupido. E en días de chuvia invernal andamos ese camiño dun lado para outro molladiños coma pitos. Comigo ía ás flores primaverais polos prados que rega o Donsal e polos toxos fomos monte a traveso para visitar algunhas compañeiras que tiñan escola pola zona. 

Eramos un. Pero tivemos que nos despedir. Eu, coa capacidade de pensar que non o volvería ver. El, estou case segura de que tamén adiviñou que era unha despedida de verdade cando á porta do autobús lle dei un bico entre os ollos e dos meus caeron dúas bágoas.

Pasaran xa catro anos cando, nunha feira do 19 en Becerreá, vin por entre o gando un can que me pareceu el. Era algo lonxe e chameino. O Capri mirou todo ao redor ata me descubrir e chegou nunha carreira botándoseme encima. Soltámonos e fomos ata o grupo que estaba a acompañar. Era xente da casa e algún veciño máis que levaran xatos a vender atravesando a serra á pé, como nos vellos tempos, un percorrido de case trinta quilómetros. Xa  tiñan vendido e ían comer o polbo, pero o Capri non se me quixo separar e marchou comigo. Cando o veu buscar o dono á miña casa, negouse a marchar con el. Daquela o señor Manuel pediume que me escondese a ver se o podía levar, que se lles facía moi tarde.

E fun para o cuarto, desde onde podía velo sen que el se decatase da miña presenza. Andou todo ao redor da casa máis de media hora. Despois, o amo foino apaxoando e conseguiuno levar. Esta si foi a derradeira vez que nos vimos, a traizón e sen despedida.

Teño unha soa fotografía del coas súas patas dianteiras nos meus ombreiros que foi sacada aquela tarde. Ademais de me servir de recordo dun excepcional amigo, compañeiro de seis anos de vida moza e rural, esta imaxe é a representación máis auténtica da lealdade.

APUNTES DO PARAÍSO NA CINSA (tomados a mediadios dos 90)

         Acabárase o camiño que descende bruscamente e plantóusenos diante a gran mancha cromática da gama verde na que contrastaba un ton mineral tirando a negro e o amarelento vexetal dos liques que recobren as pedras do castro de Vilar do Caurel.

         Acababa setembro e o interese en coñecer a zona sur de Lugo cando a arboreda conserva inda o seu esplendor, integrounos nun congreso de arte cunha  excursión ó Caurel no seu programa.

         O que apareceu diante dos setenta participantes tiña pouco que ver co estudo libresco que se fai das moradías dos antergos da idade do ferro. Á luz da media tarde, a paisaxe estaba humanizada e mesmo podería dirixir unha mirada sobre o tempo para comprobar a implacabilidade do seu paso e recrearse  no impoñente circundo, tirando un lazo de nó sobre a curva que debuxa o río Lor, centinela de tanta grandeza.

         O arqueólogo valíase dun megáfono para nos facer chegar os comentarios técnicos que se agardaban del, pero a atmosfera era tan libre que levou as súas palabras e cadaquén procurou acadar información intuitiva sobre aqueles castrexos contemplando as pedras e deixándose levar pola emoción e a luz dunha tarde singular que convertía todo en intempo, mesmo a capela dedicada a San Roque na boca do castro á que un inmisericorde lle puxo o número 10 riba da porta.

         Volvendo a vista cara arriba, a masa de castiñeiros tapizaba a aldea que acababamos de pasar, enchendo os ocos do seu trazado cuadriculado de pizarra en planos escalonados. O lugar tiña tamén un aire de arqueoloxía. Inda que as madeiras de portas e corredores estaban diante, os habitantes estaban ausentes e as lousas, como as pizarras do castro, deixáranse bordar polo silencio.

         Pasaramos por debaixo dunha galería que cubría o camiño como cruzando o túnel dalgún rito iniciático. Un pouco máis abaixo, aparecera unha muller narradora da vida, sabia administradora do fluír dos acontecementos que quería transmitir.   É posible que non fose tan vella como aparentaba, pero as enrugas borraran a posibilidade de ler a súa idade.

         -Onde vai toda esta xente? -preguntou ó aire cando a cruzamos no camiño.

         -Imos ver o castro –respondeu o arqueólogo.

         -E vostedes de onde son, se non é moita a pregunta? Porque aquí viñeron xa de todas partes, de Lugo, da Cruña, de Bilbao…

         Non nomeou a palabra mundo, porque o mundo para ela era Vilar.

         -Non sei que lle ven a todo isto nin a que veñen aquí. Andaron aí rozando. Viñeron de Forxán, de… Non sei quen lles pagaría. O caso é que lles pagasen, ¿non lles parece? Debeu ser a Xunta de Galicia.

         Referíase á Institución con tanta distancia como podía telo feito co Senado Romano se soubese del.

         Paramos ante unha casa e ela aclarou, sen lle ter preguntado:

-Ten dono. Vaia se ten dono! Mandáronllela a quen os coidou. O vello era carpinteiro e fixo todo o que vesdes: as barandas do corredor, as escaleiras. E puxo a cociña…

E narraba:

-Unha vez fomos a Lugo, perdémonos na estrada e axiña preguntamos onde se collía cara a Céltigos para nos enveredar.

E seguía narrando mentres alguén de nós se atreveu a roubar uns pexegos dunha horta:

-Hai moitísimos anos que viñeron os mouros e os romanos. Hai ouro baixo de todas esas pedras. Quizabes xa atoparon algo cando andaron furgando nos muros esborrallados, pero terán todo moi calado, digo eu.

E inda seguía…

-Aquí non quere quedar ninguén. Somos sete veciños e o máis novo, que é fillo de meu, ten xa cincuenta anos. Está aquí porque non casou. Se tivese muller onde el iría.

Xa bastante abaixo, díxonos finalmente:

-Vide tomar algo á volta. Estarei na porta. Temos viño fresco e unhas magras de xamón que sobraron do xantar.

Cando subimos do castro, vedraños como as casas e a fábrica bélica aínda ben enmascarada quedaron sumidos para o resto do mundo na perspectiva que daba o ascenso cara ao Alto do Boi.

Eu viña pensando na sorte que tiveron os homes. Do seu traballo inda quedarían vestixios, como o castro. O labor máis importante das mulleres foi parir e criar, e quedou convertido en po, xusto por pertencer á mola da vida que se vai.

Pero hoxe, cando retomo estes apuntes, xa é todo cinsa esparexida por un vento que roza o corazón gravando a señardade daquela viaxe.

Ría de Arousa no xullo destrutor de 2022