A VOZ CANTANTE

Nacera canda o século XX e traía como dote unha voz marabillosa. Posiblemente os seus choros foran cánticos na casa dunha familia que ía medrando canda ela cos beneficios do comercio de seu pai.

Na adolescencia, aquela súa voz resoaba dentro da igrexa como se cantase un arcanxo.

Pange, lingua, gloriosi

Córporis mystérium

Sanguinisque pretiosi,

Quem in mundi pretium…

Se o canto se facía a dúas voces, ela soportaba soa a altura e as notas traspasaban a cúpula para chegaren aos oídos de Deus. En compaña da música litúrxica, convertérase en moza e moita a xente frecuentaba a igrexa, máis que por devoción, para escoitala.

E foi no cume deste éxito cando chegou de Uruguay a curmá Pampanita cun violino no medio baúl. Con ela Pura –como se seus pais lle escollesen o nome para a música pía- descubriu outro canto. Pampanita ensinoulle cancións mundanas e a rapaza comezou a mover as ás da súa voz por aires libres. Acompañada pola curmá, pediu un día permiso para ser cantante.

-Cantante xa o es –dixo seu pai, que súa nai non abriu a boca.

-Pero ella quiere cantar en Madrid, o en Montevideo… -terciou Pampanita.

Xa empezaban a tela por descarada e dubidaban que fose boa influencia para a moza.

-¿Onde? –preguntou o pai xa de mal xeino, quitando as gafas por se había que limpar a suor.

E Pampanita respondeu sen se alterar:

-Donde haya teatros y la gente la escuche y pueda aplaudirla… Además, se ganará la vida así. Yo lo hacía.

Súa nai caeu na cama, non sen ir contarlle ao cura a deshonra pola que estiveran a piques de pasar. Seu pai deixou claro que era unha muller honrada e non coma outras, mirando descaradamente para Pampanita, á que invitou a cambiarse á casa doutros parentes.

Aquel día a rapaza non quixo ir á novena. Co seu silencio, os autos litúrxicos perderon altura pero ninguén lle pediu que volvese cantar. E ela sentiu como tamén lle fraqueaban as alas e a sombra do silencio lle ía matando voz, ata a da fala.

Só a recuperaba, en chegando setembro, para saír á fiestra e preguntarlle ao vilafranquino que pasaba co carromato:

-¿Lleva pimientos, señor Guincho?

Ao que el contestaba, tratándoa como debe un vendedor

O queipo dos pementos

a gran unha dona:

-Cojonudos, señorita.

FESTA DA PILARICA

Hai hoxe moitos anos.

A nena acompañou ao papá a tocar o acordeón para que a Benemérita fixese a festa da Pilarica. O acordeón estaba mudo, pero os dedos do papá non esqueceran como facerlle soar coa alegría que el non tiña, que a casa non tiña. Porque había alguén tirado nunha cuneta e a ferida doía moi adentro e moito tempo.

A festa era nun café. A nena soña moitas noites con aquel café sen recordar o que. Aquela tarde impresionouna moito.

Un garda civil andaluz tróuxolle un bocadillo e a nena foi dándolle por ambas puntas ata que cansou de comer pan.

O garda volveu pasar e preguntoulle se non quería máis. Ela dixo que non. Ía retirarllo e deuse conta de que non chegara ao bisté, que era moi pequeno. Quitoulle un cacho de pan máis por cada punta e volveullo dar.

Daquela gustoulle e acabouno.

O papá tocaba pezas moi bonitas. Máis tarde sabería que eran tangos. Tangos con letra triste como estaba o papá cando viñeron chamalo e dixo que había que ir.

Cando volveron, deitárona. Tardou en durmir pensando que eran bonitos os tangos.

E era moi fea a tristeza.

Onírico

 

POR UN CALDO DE REPOLO

 O octoxenario repite cada pouco que é domingo lardeiro.

“¡Que noxo!”, di o rapaz a media mañá, aínda que o avó anda coa leria desde antes de ir plantar o repolo que metera na gabia esperando que estiñase. Tén saúde de ferro, pero non se quere mollar.

O repolo xa non gusta na casa. Din que infla a barriga, pero el relouca por comerlle o caldo.

O neto segue a xogar no ordenador que lle mercou polos Reis. A curmá da vila chámalle anticuado por non estar na rede e xuntos ordenan hoxe cómo pedir internet durante o xantar. Malo será que falle o avó. Pero o avó confunde internet cunha comida rara e louva as excelencias daquel cocido  como Deus manda. Os outros fan que esbican as fontes e recórdanlle que lle dará colesterol, tensión  e ácido úrico.

O neto toma asado. A curmá, as salsichas vienesas que trouxo súa nai. O resto fártase de ensalada. Gran parte daquel cocido irá ó bandullo de Nelson, un can que vair comer coma un crego.

A filla marcha antes do café, que a precisan onde traballa as findes para atender a un enfermo. Cómprenlle extras. Debe pagar coche, lavadora e lentillas para o rapaz. Negouse a poñer gafas e non se enteraba de nada. Os estudos vanlle mal coma antes pero, cando menos, agora ve… Quitado el, todos traballan no que se pode. O xenro mesmo anda ilusionado cunhas oposicións á Xunta.

A neta maior respondeu onte a un anuncio. “Búscase universitaria para coidar un neno en réxime interno”. A ver se a aceptan, aínda que o octoxenario se cabreou moito. “¿Logo os estudos que che paguei non serven para nada?”

A máis nova, que sacaba o caldo no seu punto, traballa nunha tenda de moda. Nótaselle ben: tan peiteada, tan pintada, tan delgada… O avó tróuxolle o coche e págalle as clases de inglés. “Hoxe non se pode andar pola vida sen dominar o inglés, avó”.

O octoxenario non entende diso, pero gústalle o caldo de repolo. E ben deitará de tela contenta, se o quere volver catar.

ENTREVISTA DE CARMEN ABUÍN PUBLICADA EN “EL PROGRESO” O 10 DE OUTUBRO DE 2010

– O Domingo das Mozas é unha data especialmente querida polos lucenses. Como valora o feito de que durante a xornada se lle rinda homenaxe a Rosalía de Castro?

É moi importante que Lugo se acorde de Rosalía de Castro no seu día máis grande. Rosalía está moi ligada a esta cidade, que foi xenerosa con ela dedicándolle un dos parques máis antigos e bonitos de Galicia. Sei que Rosalía de Castro é moi querida en Lugo e que algo especial tiña que facer por ela.

 – Vostede é especialmente coñecedora da vida e obra da literata. Que aspectos cómpre seguir estudando?

Cómpre lela e non falar de memoria. Rosalía son moitas poetas nunha e para coñecela ben hai que ler Follas novas, o libro da poeta total: intimista, existencial, solidaria, sarcástica, recuperadora dunha lingua, ecoloxista e feminista avant la lettre, por citar algún dos aspectos interesantísimos da súa obra. Tamén compre profundizar no estudo biográfico, aínda que nisto se teña avanzado moito últimamente. As novas xeracións de estudosos estanse interesando pola súa poesía e tamén pola súa prosa. Elas e eles fan unha lectura moi actual da súa obra e aportarán moito ao seu coñecemento.

 – Influíu sobor da súa obra? En que sentido?

Eu nacín como poeta da man de Juan Ramón Jiménez, de quen me custou liberarme. Pense que nos meus tempos a escolarización era en castelán e só coñeciamos os nosos clásicos por influencia familiar. Cando xa me liberei do de Moguer e fun eu mesma, entrei en contacto con Rosalía, da que sempre se aprende, e cativoume outravolta. E sigo a aprender en cada lectura. Fixen un libro en diálogo con ela, Rosalía no espello, e máis tarde, en compañía de Xesús Rábade Paredes, o meu home, fun tamén a súa tradutora. Despois de ter profundizado tanto nela, non hai maneira de non te sentires influída.

 – En tempos como o actual nos que os galegos volven a plantexarse a emigración, segue estando vixente esa morriña que caracterizou boa parte do seu legado?

Horrorízame a palabra “morriña”. Aplicada a Rosalía é perigosa por reducionista. Os seus poemas sobre a emigración quizabes sexan on máis adiadon da súa obra, non só pola emigración galega, que nunca rematou, senón polos movementos migratorios que carácterizan o mundo de hoxe, por todos aqueles que “noutra terra tén que buscar pan”.

 – Rosalía foi unha precursora do feminismo. Estaría satisfeita dos logros acadados?

Supoño que se vivise hoxe non. Hai moito que camiñar ata a igualdade, que afecta a aspectos moi profundos. Unha herdanza de tantos séculos non se remove doadamente.

 – Este ano corresponderalle a vostede ler a ofrenda, un labor especialmente difícil tendo en conta todo canto representa a figura da poetisa e todo canto se ten exposto xa sobre ela. Que aspectos destacará?

Que se cumpren os 125 anos do seu pasamento, pero que vive na Casa da Matanza. Que a súa lectura é operativa para nós e que a necesitamos máis que nunca porque as causas polas que ela loitou seguen necesitando a nosa defensa.

 – Participara noutras ocasións da ofrenda?

Dalgunha maneira tomei parte na do ano do centenario da súa morte, en 1985.

 – Vostede é natural de Becerreá e, polo tanto, coñecerá perfectamente as festas do San Froilán e mesmo atesourará na súa memoria anécdotas ligadas a estas celebracións. Que lembra con máis cariño?

Aquelas columnas “E Pelúdez dixo” en El Progreso.

 – Evolucionaron moito as festas? Se estivese na súa man, que aspectos recuperaría?

Practicamente non asisto a elas desde as memorables xornadas que organizaba o alcalde Vicente Quiroga, “Os escritores lucenses arredor de Fole”. Se eu tivese capacidade de decisión, restauraríaas como honra ao gran narrador e vencello anual dos lugueses e luguesas que facemos cultura.

 

OFRENDA A ROSALÍA DE CASTRO O DOMINGO DAS MOZAS

Coa venia de Dona Rosalía Castro de Murguía, quixera empezar, Sr. Alcalde e membros da Corporación Municipal, miñas donas e meus señores, facendo un agradecemento ao Concello de Lugo por me dar a oportunidade de estar hoxe aquí, facendo esta ofrenda de admiración e agradecemento á gran poeta que tivo vínculos estreitos coa cidade de Lugo, neste día grande das Festas do San Froilán e na efeméride dunha data muy importante da súa vida. Hoxe cúmprense 152 anos do casamento de Rosalía de Castro con Manuel Murguía, conxunción da que habían nacer grandes froitos culturais para Galicia.

Andamos a celebrar o 125 aniversario do pasamento da poeta, pero non debemos facer a ofrenda a unha Rosalía morta, senón á Rosalía viva que nos arrastra prolongada nas súas obras. Precisamos o seu maxisterio. Necesitamos frecuentala para que nos alente nos desacougos vitais propios e nas angueiras colectivas da nosa sociedade, porque as causas que ela defendeu precisan aínda do noso compromiso. Este monumento que lle foi dedicado nun dos parques máis bonitos de Galicia, que leva o seu nome, pode e debe ser un dos lugares simbólicos onde atopala e moito mellor se a buscamos despois de tela lido; que nos libros é onde mellor se escontran os poetas.

Sendo Rosalía unha gran escritora universal, somos nós, galegas e galegos, quen máis necesitamos lela para que non nola interpreten, para que non nola pinten morriñenta, triste, solitaria, chorosa e mesmo santiña. Somos nós, galegas e galegos, quen debemos atopar a súa grandeza, a súa forza, a solidariedade e a mensaxe intemporal dos seus escritos.

En primeiro lugar, Rosalía é unha mestra da lingua, unha lingua que nos une e nos identifica como pobo. Sen aquel Cantares gallegos de 1863 o idioma propio de Galicia sería hoxe unha lingua ágrafa e residual ou, se cadra, inexistente. Grazas a ela, o galego alcanzou cotas de creación que admiraron grandes poetas doutras literaturas: Juan Ramón Jiménez, un namorado de Follas novas, do que tomou moitas notas e traduciu ao castelán o poema que coñecemos por Negra sombra, ou Federico García Lorca, que aprendeu a escribir galego na súa lectura e nos deixou unha xoia literaria nos Seis poemas galegos (1935)

Pero tamén é mestra na riqueza de contidos da súa obra. Rosalía non escribe “das pombas e as frores”, como di no primeiro poema de Follas novas. Os libros rosalianos teñen a capacidade de nos mostrar a Galicia do seu tempo, a través do coñecemento que ela tiña do noso medio físico e cultural que se concreta nun riquísimo vocabulario, en referencias xeográficas, e na descrición dos nosos costumes e do noso folclore. E da Galicia que pode ser coa defensa dos valores humanos que conteñen os seus poemas máis solidarios, sobre todo coas mulleres, que seguen a ser aínda as marxinadas da historia, da sociedade e da propia familia, como demostra a inexplicable persistencia da violencia de xénero, e cos pobres de todos os tempos e de todos os lugares que sofren toda clase de inxustizas de man dos poderosos, dos raposos da sangue maldito e dos fariseos e grandes da terra. Rosalía é tamén precursora dun dos movementos chamados a ser decisivos no cambio da sociedade deste novo século: o ecoloxismo e o respecto polo medio ambiente.

A palabra de Rosalía orienta a evolución cara a igualdade e a fraternidade. A súa pluma comprometida lévanos a non poucas reflexións arredor do fenómeno da emigración, daquela moi noso, que volve ameazarnos e que alcanza hoxe ás grandes migracións do planeta, pois cada vez e máis grande o número “dos que noutras terras/ tén que buscar pan”, padecendo nos países de acollida, se fosen acollidos e non deportados, grandes desarraigos e insuperables dramas familiares.

Rosalía foi unha poeta moi moderna é hoxe é unha poeta intemporal. Por desgraza para a humanidade, os seus poemas máis cívicos son referencias aínda ás circunstancias polas que pasa o mundo máis empobrecido, que é maioritario no planeta. E as análises e intuicións que fai nos seus versos relativos á condición humana, á dor, á morte, ás ansias de inmortalidade, á soedade radical que padece o noso espírito é unha canteira de versos nos que se ven reflectidos homes e mulleres de todos o tempos, de todas as xeografías e de todas as culturas.

Quixera deixar aos seus pés unha petición como recordo desta mañá de San Froilán na que se me enconmendou esta ofrenda: a recomendación de ler, ou de reler, a Rosalía. Ela ensina a apreciar o noso, a valorar o idioma milenario que herdamos dos antergos, a coñecer mellor a riqueza cultural dos nosos espazos e a sermos respectuosos con eles, a ser solidarios cos que sofren, a sermos sensibles perante as inxustizas, a valorar as capacidades creativas e intelectuais das mulleres, a profundizar nos propios pensamentos e mesmo a expresarmos ese resultado riba dun papel para nos coñecermos mellor. Rosalía non vos defraudará. Ao lado dos poemas que mellor retratan o pesimismo humano, Rosalía escribe outros con ese sentido do humor que é cerne do noso espírito. Ela desmostraravos en que consiste a máis fina das ironías e mesmo o máis espido sarcasmo. Por iso sei que moitos dos seus poemas conmoverán o voso espírito coa súa melancolía, pero outros arrancaranvos un sorriso ou unha aberta gargallada. Non fagades caso da lenda da Rosalía choroa e triste. Ela non fai máis que cantar unha dura realidade facendo dela unha verdadeira acta poética: “triste é o cantar que cantamos/ mais que facer se outro mellor non hai”.

 SAN FROILÁN 2010

CALDEIRADA DE RAIA Á RIANXEIRA

 

Raia á moda rianxeira

Raia á moda rianxeira

As Festas do Carme de Leiro celébranse no segundo fin de semana de outubro. A traslación de data débese, segundo a veciñanza, a que os mariñeiros esperaban a que acabase a campaña da sardiña para teren cartos e afrontaren unha festa rumbosa.

Eu fundamentalmente celébroa na mesa, pois non teño outros lazos nin recordos que me unan a ela. Son unha transplantada que chantou aquí as raíces, mais os meus apegos coa terra e coa memoria están noutro lado.

E nada mellor para unha celebración da Patroa do Mar que un prato de peixe. Este ano foi unha caldeirada de raia á moda rianxeira. O proceso comeza por ir mercar a raia a unha peixería onde lle gardan o fígado e pedir unha aleta. Ás veces é moi solicitado, pero soe dar para todos os que a queren.

Saberán as persoas que lean isto que a raia non é doada de limpar e que, de non poder esfolala por ambos lados, un dos mellores remedios para lle quitar a mucosa que a recobre é botala, media hora cando menos, en auga cunhas culleradas de vinagre que a calla e fai que sexa doada de eliminar.

O prato empeza a elaborarse como é habitual: auga, allo, cebola, patacas, raia, loureiro e sal, coidando o momento de introdución de cada elemento no conxunto. Cando todo está cocido, escórrese.

Bótase na tixela un bo aceite de oliva virxe e dóuranse dúas salugas de allo en láminas. Cando toma color, retírase e déixase enfriar algo. Daquela introdúcese o anaco de fígado partido, esmágase co garfo e vólvese ao lume ata que se fai unha especie de escuma e el vai quedando reducido a un pequeno granulado marrón. Sácase do lume e engádese o pemento doce cun chisco de picante ao gusto e unha cullerada de vinagre. Bótaselle por riba ao guiso e listo xa para a mesa.

Nosa Señora do Carme ben mereceu ela tamén esta ledicia.

OS FROITOS DO MONTE NA COCIÑA

Amorodos, arandos, amoras, uvas de sabugueiro, abruños, hérvedos… Eis algúns froitos do noso monte que están ao alcance de todos, promoven o lecer ao aire libre, saen de balde e poden usarse con éxito na cociña. De sumo interese gastronómico e salutífero, non foron tratados con elementos químicos, son ricos en vitaminas e teñen poder contra os radicais libres que traen moi preocupada á nosa sociedade que, como nunca, busca a xuventude eterna… Hainos tamén máis exóticos, aínda que se poden dar nalgún dos nosos microclimas ou ser cultivados: grosellas, frambuesas e incluso mirtos.

As amoras son as máis frecuentes. Formaron parte do noso divertimento infantil, facéndonos choscar os ollos cando eran acedas e luxando as mans e a roupa. Entraban tamén nos xogos dos namorados. “… amoriñas das silveiras/ que eu lle daba ó meu amor,/ camiñiños antre o millo,/ ¡adiós, para sempre adiós!” (Rosalía de Castro). Os froitos do monte son un símbolo da natureza virxe e un reclamo para que os paxaros axuden á conservación do ecosistema. Sobre a súa gastronomía acaba de saír do prelo de Alvarellos Editora 50 recetas con moras y otros frutos silvestres, da autoría de Xesús Fraga, escritor e xornalista que coñeceu os usos culinarios que a estes froitos se lles dá noutras latitudes e aprendeu cedo a se desenvolver con eles entre fogóns.

Hoxe é bastante habitual que os homes se interesen pola cociña caseira e este mozo organiza e resume a súa habelencia no manexo desta materia prima dun xeito ameno e con exposición moi clara nas receitas. O libro está arriquecido con abondosas fotografías de calidade. Aínda que o nome que aparece no título é o das amoras, o libro ocúpase tamén dos outros, aderezados e utilizados en cru ou cociñados de diversas maneiras, tanto en pratos doces como salgados, acompañando carnes e peixes ou en sobremesas como doces e compañeiros de lácteos.

Uvas de sabugueiro/bieiteiro

Uvas de sabugueiro/bieiteiro

Non esquece o autor o tempus fugit e preocúpase, ademais do uso de temporada, de explicar como mantelos en conserva segundo diversos procedementos. Aconsella na elaboración de suntuosos licores, que era entre nós a maior frecuencia de uso, o emprego en refrescantes bebidas e mesmo a creación de vinagres aromáticos. Verbo das amoras, dá tamén un consello para utilizar partes da silva como infusión. Unha alegría para os ollos e a cociña.

UN MEDIADOR NA XASTRERÍA

 …

-É vostede quen vai poñer o pantalón e debe elixir a pana que lle guste, que iso non é cousa do xastre.

– Abelardo falouche ben, Nicanor.

-Si, pero eu non entendo de pana e o tendeiro pódeme meter gato por lebre. Se a merca o xastre non é igual

-Nicanor nisto non che fala mal, Abelardo.

-Claro, pero corro o risco de que despois non lle guste a color nin a raia. 

-Aquí falouche ben Abelardo, Nicanor.

-¡Nin que eu fose un señorito podre! ¿Que máis ten unha cor que outra, raia fina ou raia gorda?

-Moi ben falado, Nicanor.

-Pois nese caso…, tería que pagarme por adiantado, que eu non podo anticipar os cartos.

-Nisto fálache ben Abelardo, ¿eh?

-Home, se tivese os cartos xa traía eu a pana ao meu gusto.

-¿Ves, Abelardo? Aquí falouche el ben a ti.