PETITE FLEUR

NA ROMARÍA DE SANTA ISABEL, OUTEIRO DE REI

NA ROMARÍA DE SANTA ISABEL, OUTEIRO DE REI

Franco e os seus secuaces puxeran a parir as mulleres. A sagrada misión, que as pechaba no fogar, completábase coa das conxéneres obrigadas a facer o Servicio Social de la Mujer, un instrumento de captación ideolóxica dependente da Sección Feminina e copiado da Alemania nazi. E con el topou Villar o verán de 1960, acabado Maxisterio e cunhas oposición convocadas ás que non puido concorrer por non se ter empregado no deber cívico de entrega ao próximo, obrigatorio para acceder ao funcionariado, entrar no mundo laboral ou simplemente obter o permiso de conducir.

Ás aspirantes a mestras, convalidábaselles automáticamente o período de formación relixiosa, política e moral polo curriculum e a súa prestación duraba dous meses facendo cestiñas de paxeis para recén nacidos. Así que Villar pasou aquel verán en Lugo, compaxinando as obrigas patrias cunha vella aspiración de súa  nai: aprender mecanografía.

Entrou unha mañá no taller da chamada Rúa da Estación e puxérona a calcertar xibóns de cores pastel para bebés. Cando se deron conta do ritmo que lle metía á espeta, as mandos puxérona a calcetar para elas rebecas e xersés. Así que foi doado cumprir a misión altruísta cun traballo que lle gustaba facer.

Polas tardes, foi tres horas semanais a unha clase particular de mecanografía en Bispo Aguirre. Esquerda: asdfg. Dereita: ñlkjh. No medio, barra de espazo co polgar, alternando as mans. Como non tiña máquina nin posibilidade de a mercar, fixo un teclado de cartón e ía practicando riba das mesas, no cu das sillas ou deitada na cama. Subindo e baixando de teclado, buscando palabras segundo as letras automatizadas e facendo autoditados, colleu axiña velocidade. Cando acabou as clases posuía as pulsacións que se esixían a unha profesional. Súa nai púxose moi contenta. Ela aínda non sabía o moito que desa habelencia se había valer na vida.

Nas tardes libres, ía con algunha amiga ás festas de verán dos arredores de Lugo, desde A Chanca a Montirón. Como de pequenas, comían rocas de azúcar e divertíanse a risa limpa. Pero agora, gustáballes bailar con algún mozo guapo. A canción que tocaban as orquestas era “Pequeña flor”, da que sabían algunha estrofa da clase de francés, máis bonita que a versión en castelán.

Si les fleurs
Qui bordent les chemins
Se fanaient toutes demain
Je garderais au coeur

Celle qui
S’allumait dans tes yeux
Lorsque je t’aimais tant
Au pays merveilleux
De nos seize printemps.
Petite fleur d’amour
Tu fleuriras toujours
Pour moi

(Se as flores que bordean os camiños se cortasen todas mañá, eu gardaría no corazón a que se encendía nos teus ollos cando te amaba tanto no país marabilloso das nosas dezaseis primaveras. Pequena flor de amor, florecerás sempre para min)

Villar xa non tiña dezaseis anos. Cumpriría os 20 en setembro, pero vivía en serena primavera, como o amor da canción, e aínda tardaría en chegar ao país emocional do vals e a rosa.

Pero en outubro incorporouse xa, como mestra interina, a unha escola dos Ancares.

O CABODANO DE ISAAC

TUMBA DE ISAAC EN BOISACA

TUMBA DE ISAAC EN BOISACA

A véspera de Reis cumpriuse o primeiro cabodano do pasamento do benquerido Isaac Díaz Pardo, home de ben, aprezado polo país que tanto lle debe, pois foi un polifacético artista e empresario que serviu a Galicia con xenerosidade.

Isaac Díaz Pardo está enterrado nun recanto singular, á entrada do cemiterio de Boisaca (Santiago de Compostela), un campiño que acolle a outros dous ilustres galegos, Ramón María del Valle-Inclán e Antonio Fraguas. Cabo das humildes sepulturas que gardan cadansúa singularidade creativa xuntáronse uns dous centos de persoas convocadas pola “Academia Real Isaac Díaz Pardo” (en proceso constituínte) para lle facer homenaxe cívica a quen foi a alma de Sargadelos e lle ofrecer tamén un agasallo que o amigo Lorenzo Varela lles deixou prometido aos “compañeiros da miña xeración mortos ou asesinados” nun poema escrito en 1954. “Quedei eiquí, lonxe das vosas sombras./ E gardo, coma un morto,/ no centro do silencio, da sede, da agonía,/ o día que vos poda levar á sepultura/ unha cesta de pombas e mazás”.

O acto literario-musical estivo coordinado polo que fora colaborador de Isaac, Xosé Ramón Fandiño. Nel fixeron uso da palabra oradores, poetas e rapsodas. Soaron alí poemas propios feitos ad hoc para ofrecer a Isaac Díaz Pardo, palabras de Antonio Machado dedicadas a Lorca e de Miguel Hernández, como agasallo extensivo aos fusilados na tristísima época na que Camilo Díaz Baliño, pai do homenaxeado, tamén o foi. Interviñeron así mesmo varios músicos con temas seleccionados en función das experiencias biográficas de Díaz Pardo. E detrás disto, riba da lápida cuberta de rosas e camelias, dúas rapaciñas fixeron a ofrenda da cesta das mazás e soltaron as dúas pombas. Antonio Fraguas e Valle-Inclán recibiron tamén parte das mazás compartindo así esta ofrenda.

É de agradecer ao grupo de persoas que andan a compoñer a “Academia Real Isaac Díaz Pardo” que o seu labor se iniciase coa organización deste acto tan entrañable a un home que recibiu moitas homenaxes nos últimos anos da súa vida e que segue merecendo moitos máis. E sobre todo é de louvar o gran labor que pretende levar a cabo, segundo anunciou o portavoz da mesma, o académico e escritor Xesús Alonso Montero. Cómpre para ben de Galicia estudar e difundir o material gráfico e textual do noso grande e meritorio creador.

ARS AMANDI

CHUVIA VERDE

CHUVIA VERDE

Como Villar asistía ás clases con asiduidade prusiana, convencérona para que latase unha de música porque xa ofendía tal insistencia. Aínda así, foille pedir permiso á profesora, que llo negou. Olano, desde atrás, improvisou advertíndolle que era unha cita urxente, que se non saía a deixaba o noivo porque tiñan que arranxar un malentendido. A profesora accedeu e Villar saíu rindo por un lado e culpabilizada por outro.

Non había tal cita nin tal noivo. Por raro que pareza, non recorda sentirse interesada por ningún rapaz, aínda que no último curso andase moito con L.B. unidos en amizade forte. Ata aos seus lles chegara alguén dicindo  que tiña noivo formal.

Pero nese curso incorporárase á Escola J.L., que, polo visto, se prendara dela a pesar de non teren aprenas trato. Aquel amorío foi inexplicable para ela e pertinaz para el. Villar axiña se enterou de que non prestaba os apuntes, moi organizados, se non llos pedían por ela, como quen pide por Deus, pero, como gustar sempre afaga, facíalle graza. Ata que apareceu de axudante na misa onde ela adoitaba ir comulgar, para lle sorrir con cara de anxo cando ela tomaba a forma. Daquela empezou a sentir agobio.

En chegando os Exercicios Espirituais –única actividade mixta, pero non revolta, que se celebraba no salón de actos- el botaba contas para ocuparen ambos o mesmo lugar en cadansúa rea, o tal para se axoenllaren xuntos diante do altar. Daquela oíase en murmurio desde atrás a marcha nupcial do Lohengrin de Wagner ata que volvían un tras doutra aos asentos. E así os tres días.

Villar non facía máis que escaparlle pero, xa entrado xuño, mentres preparaban o exame da reválida, caeu enferma dunhas anxinas fortísimas e el foina visitar á pensión da Ronda dos Caídos. Polo visto había quen lle proporcionaba información e era difícil escapar. Tras daquela visita, na que sentiu moita vergoña aínda que el fora todo corrección e agarimo, xa era igual. Acababa o curso e malo sería que o destino os volvese xuntar. E unha mañá que el pasaba en Vespa fronte ao Círculo das Artes parou para levala. E ela colocouse de paquete coa cabeleira ao vento. O alumnado que andaba polos arredores da Escola non daba creto á aquela visión, pero aplaudía a rabiar.

Tres anos máis tarde, coincidiron nun curso e saudábanse con mera corrección. Porque naquela  Vespa, aparcada con gran expectación do público sabedor do imposible romance, quedaran fosilizados, de xeito pouco explicable, tanto o agobio dela coma o namoro del.

 Aínda non chegara o verdadeiro tempo da ars amandi.

 

 

 

 

ORA ET LABORA

UNIFORME DE XIMNASIA. DEBAIXO DA SAIA ÍAN UNS POLOLOS

UNIFORME DE XIMNASIA. DEBAIXO DA SAIA ÍAN UNS POLOLOS

Os libros de texto eran de papel escuro, desagradable. Algunhas alumnas non os compraban e metían os cartos noutras cousas. Facían ben, porque non os miraban. Na primeira páxina, era habitual poñer un poema-xaculatoria:

Virgen Santa,

Virgen Pura,

haz que apruebe

esta asignatura.

Os de Villar tíñana e os das amizades próximas, tamén. Pero non abondaba. Para que surtise efecto había que ter sorte co profesorado e estudar a fondo. Tamén quedaba un recurso complementario: dar o día antes do exame unhas voltas arredor do altar, central e exento, da Virxe dos Ollos Grandes de xoenllos. Villar non cheguou a facelo porque traballaba e tiña un sexto sentido que a avisaba dos días perigosos, agás da infeliz clase das coordenadas cartesianas.

Unha tarde foi coas amizades polo parque e atoparon un profesor recentemente incorporado. Saudouna de xeito moi cordial, porque lle cadrou pasar cerca, e ela marchou a escape estudar a lección que explicara pola mañá. Deloutro día, el chamouna, cousa que non adoitaba facer. Valeu máis a tarde de estudo asisado que desfacer as medias e os xeonllos contra chan da catedral de Lugo arredor da Virxe que deu orixe á Salve.

Canda aquel profesor chegaron tamén mulleres aínda novas que acabaron coa rotina. Xa pagaba a pena estudar, aínda que Villar estaba motivada de seu. Había tamén unha profesora maior que daba clase en terceiro e sabía a materia que explicaba. No primeiro exame, Villar levou un 10, mais a profe esixiulle que lle dixese a que academia ía. Villar contestou que non a podía pagar e que entendía moi ben as súas explicacións. Pero ela non llo creu. Outra posibilidade era que o exame fose copiado, pero non había outro igual, nin parecido. E despois de lle prohibir a asistencia á pasantía, impúxolle a obriga de facer os exames na súa mesa á vista de toda a clase e con ela ao lado. Villar resistiu a primeira proba con moito medo a non igualar o exame  anterior, pero houbo sorte. Saíu outro 10 e a profesora autorizouna a se examinar no asento.

Volveron topar a fin de curso. Subían de ximnasia e o seu grupiño asomouse á porta da rúa. Chegaba esta profesora e as compañeiras escaparon para dentro. Villar quedou para saudala. Aos 10 minutos foi chamada á dirección. Cometera unha falta gravísima: estar na porta con aquela roupa e aquel calzado. O castigo que merecía era non acabar a carreira en xuño. Ela deixaríalle a asignatura para setembro.

Villar recorda por igual o desgusto e a solidariedade do alumnado, tamén do masculino, para defendela do atropelo. Non sabía que a apreciaban tanto nin que a inxustiza tiña tanto vulto. Ante a unitaria protesta, a profesora depuxo a súa actitude. E ela puido acabar e presentarse á reválida. Levaba un dos dous mellores expedientes da súa promoción.

A CASTELAO NO 63º CABODANO DO SEU PASAMENTO

CASTELAO E CABANILLAS

CASTELAO E CABANILLAS

 

EN BONAVAL, PERANTE CASTELAO XA RETORNADO

 

Contando pedra a pedra,

rosa a rosa,

faltaba no colar de Compostela

a pedra túa,

a túa rosa,

irmán.

 

A cidade era pedra

e era rosa,

pedra e rosa, anque eivadas.

Eivadas as campás,

o Día Grande,

o balbordo festivo,

mesmo as dores

máis entrañables e máis misteriosas.

Eivados os discursos

e as mensaxes.

 

Non puideron contigo as andoriñas…

Tras tantas primaveras soterrado

en terra allea, en permanente sombra,

non puideron as aves,

nin toda a natureza, completar o teu oco na Cidade.

 

Cada solpor sen ti

era un caer o sol polo Pedroso

preguntando ferinte

“¿Que lle digo a Daniel?”

 

E a cidade, estantía,

en silencio ou balbordo,

trascendendo as metáforas ata a melancolía,

respondía a cotío:

“Dille que me complete,

que voe só, que burle

todas as vixilancias.

 

Que falta do colar a súa rosa.

Que falta a súa pedra”.

 

Santiago de Compostela, xaneiro de 1986

POEMA PARA ISAAC DÍA PARDO NO SEU PRIMEIRO CABODANO

ISAAC DÍA PARDO POR ANTÓN PULIDO

ISAAC DÍA PARDO POR ANTÓN PULIDO

RENACE A PRIMAVERA POR RIANXO

 Boisaca (05-01-13)

 Non veño aquí para negar a morte anque puidera,

pois sabermos que vós, que sodes grandes,

ides co resplandor na Alba de Gloria marcándonos camiño,

dinos ás claras que morrer é tránsito

para seguir na vida dando luz

aos nosos pasos torpes

que precisan guieiros.

 

Non veño aquí para negar a morte, anque puidera

porque a morte anda en vida

cos que camiñan tropezando en todo

canto de bo deixastes,

podrecendo o que tocan ou trafegan,

dirixindo os destinos dos que nos cremos libres

e cargando económicos misís

que sementan a terra de inmaduros cadáveres

ou fan da fame horror de caliveira.

 

Eu tan só veño a ti, a frecuentarte,

co fardo milenario que os poetas transportan

para que non desaparezan as palabras

luídas polo tempo e polo canto,

as palabras que en herdo nos deixastes.

 

Ademais de palabras,

veño traerche a ponla dun salqueiro

que anda na flor na benquerida Arousa,

o canto dunha rula madrugueira

que oín esta mañá

e as rosas rianxeiras de xaneiro

últimas ou primeiras, que alí a rosa

pode vencer o tempo

como fixo Daniel,

como fas ti.

 

 

 

 

OS DOTES

TERCEIRO CURSO DE CARREIRA. VILLAR COA CHAQUETA VERDE

TERCEIRO CURSO DE CARREIRA. VILLAR COA CHAQUETA VERDE

Villar herdara dotes para a música da familia paterna. Tiña voz de soprano con bonita coloratura e buscaba os intervalos de terceira para o dúo coma ninguén. Ademais, sabía solfeo. Iso acarreulle un gran problema para aprobar a asignatura de música. Corría o bulo de que non se aprobaba sen un agasallo, aínda que fose modesto. Pero ao chegar a ela, a profesora dicía que non aceptaba nada porque sabía música e ía á clase, cousas que eran certas.

-¿No es la de la chaqueta verde? –preguntaba, referíndose a unha chaqueta de punto verde mazá con botóns de madeira chamativos-. Además, esa niña viene a todas las clases.

Villar atopouse daquela con dous problemas, porque tivo que buscar unha recomendación para a recomendación xa que tiña que asegurar o aprobado.

Cando chegou outra profesora para organizar o coro, probou as voces e a dela non servía. Xa rematada a carreira e coa praza en propiedade, por amor á profesión renunció a unha beca para estudar canto na Real Academia de San Fernando. Formou parte de todos os coros que se lle puxeron ao alcance, desde o da RENFE (Monforte) ata o do Colegio Mayor Chaminade (Madrid) e nas escolas dirixiu coros fóra do compromiso profesional.

Tiña tamén paixón pola expresión plástica, pero aprobou o debuxo calcando láminas doutras compañeiras nos cristais das fiestras, porque as dela non servían. Incluso as súas redaccións nunca estiveron entre as mellores por máis que lle gustase escribir, ao que acabaría dedicando a vocación paralela.

Non escollera a carreira por gusto, senón por limitación económica, pero aspiraba a ser unha profesional digna. A sona que foi collendo ao destacar nas materias máis difíciles fixéronlle coñecer o comentario da profesora de Prácticas noutra clase onde se falaba dela.

-Villar nunca será una buena maestra. Es muy inteligente y no se dedicará a la profesión.

A habelencia que lle foi recoñecida, madia leva, era a de bordadora e calcetadora. Facía a súa roupa ás espetas e ao gancho e nas clases dáballe ao bodoque, ao filtiré, ao ollete, á vainica, o richelieu, ao repulgo, ás costuras francesa e inglesa, ao matiz e ao que fixese falta. E esa habilidade foi aproveitada nas Prácticas para lle facer a unha boneca un traxe calcetado con agullas de coser lá. Era unha auténtica fazaña conseguir aquel primor, pero a nota que apareceu foi outra vez aprobado.

-Nunca será una buena maestra.

Quizabes tiña razón. Estando na escola de Armesto, a señora Camila de Cela, que en gloria estea, viu as preciosas bonecas de fieltro que facía nas horas mortas e díxolle con cariño:

-Parece mentira que se dedique a mestra co ben que lle saen estas cousiñas…

CADA PARROQUIA SEU SANTO

SANTA APOLONIA

SANTA APOLONIA

A parroquia galega é ela e o seu santo ou santa, xa que non se trata só dunha institución relixiosa senón tamén dunha pequena circunscrición administrativa. Sabémolo  quen vivimos no medio rural e temos que dar o noso enderezo a instancias foráneas descoñecedoras da nosa administración. Lugar, parroquia, concello e provincia son demasiados datos e non caben nos encasillados dos impresos que non contemplan a singualaridade do noso país. En chegando a parroquia, quedan pampos porque haxa que colocala nun enderezo. Pois si. Galicia ten características administrativas de seu e, xeralmente, os galegos identifícanse ante outras persoas non polo lugar onde viven ou naceron senón pola súa parroquia.

Xosé Manuel González Reboredo ven de publicar Os santos titulares das parroquias de Galiza   (Sotelo Blanco, 2012), galardoado co Premio Vicente Risco de Ciencias Sociais. O recoñecido etnógrafo fai un estudo dos vellos santiños, cuxas devocións perduraron desde os principios do cristianismo, xeralmente mártires e algún confesor, aínda que mudase o templo que os acolleu, e tamén das innovacións santorais a partir do século XV e na actualidade,  maiormente nas parroquias urbanas de nova creación.

Baseado en abondosa bibliografía, o autor fai unha enumeración territorial das parroquias e os  titulares máis frecuentes, tendo en conta que aquelas non coinciden coas provincias, porque eclesialmente forman parte das dióceses. Incluso hai lugares que pertencen a dúas parroquias e  parroquias en territorio galego cuxa diócese está alén das fronteiras actuais, é dicir, na Galicia histórica. Narra tamén as peripecias dos nosos santiños e santiñas, uns propios da terra e outros que foron adaptados a ela e trata de abondosos santuarios a eles adicados. En relación á frecuencia, Santa María, Santiago e San Pedro son os santiños que se estenden máis no padroado.

O libro acaba cunhas notas sobre o futuro das nosas parroquias e os seus santiños, reflexións arredor da impresión xeralizada de que o tipo de parroquia que sobreviviu durante séculos está en situación de decadencia e mesmo de disolución. As transformacións que está experimentando o mundo rural, a social e a relixiosa tan estreitamente vinculadas xunto coa económica, ameazan desde o último medio século este modo de vida tan noso.