MÚSICA NO SESQUICENTENARIO DE CANTARES

ROSA DE ABRIL

Ao Congreso Rosalía de Castro no século XXI. Unha nova ollada, do que é anfitrión e principal promotor o Consello da Cultura e que se desenvolve en cinco xornadas de febreiro a xuño, engádese unha nova actividade rosaliana relacionada coa música promovida pola mesma institución coa Consellería de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria.

Abofé que é oportuna tratándose de conmemorar o sesquicentario de Cantares gallegos (1863-2013). Eu, que me teño preocupado polo tema cando tiña a responsabilidade de facelo desde a Fundación da autora, conversei co coordinador da Sección de Música e Artes Escénicas do Consello da Cultura, Maximino Zumalave, sobre que a chamada “gran música” non debía quedar á marxe da conmemoración con oriñe nos cantos.

A Maximino Zumalave –un dos moitos rosaliófilos que ten o país- e a min únenos a amizade, o amor á música e a orde alfabética dos apelidos, e temos conversado sobre Rosalía e a música agardando a que comezasen os Plenarios nos que ambos participamos. Fóra xa da encomenda, chégame a boa nova de que se organiza unha actividade músico-pedagóxica que, co título de  No bico un cantar. Nenos e nenas cantan a Rosalía terá a súa presentación ao público o día 7 de xullo cun concerto homenaxe no que unha masa coral de 400 escolares de oito a doce anos entonarán versos de Rosalía na praza da Quintana de Santiago.

Rosalía, figura fundacional da nosa literatura e un dos grandes referentes de Galicia dentro e fóra das nosas fronteiras, é unha das poetas máis cantadas. A música, que ela executaba valéndose de varios instrumentos e que está tan patante na forma da súa versificación, devolveulle a súa querencia a través dos moitos compositores que, ao longo dos tempos, traballaron con algún dos seus poemas ás veces de forma tan compenetrada como a da canción coñecida por Negra sombra. Nas interpretacións que a Real Filharmonía de Galicia, dirixida por Maximino Zumalave, fai da composición de Xoán Montes cóase por entre as notas o contido metafísico do poema como se houbese un solista de canto.

Esta actividade conxuntará o traballo de moitos docentes e escolares que farán soar na praza da Quintana, cos versos de Rosalía, as creacións de  José Baldomir (Maio longo), Andrés Gaos (Rosa de abril), Octavio Vázquez (En Cornes) e Xoán Montes (Negra sombra).

Advertisements

O POEMA QUE ESPERAS

VELLA CARBALLEIRA DE SANTA SUSANA EN COMPOSTELA

VELLA CARBALLEIRA DE SANTA SUSANA EN COMPOSTELA

A BERNARDO GARCÍA CENDÁN, O AMIGO

 

Nesta finca parceira na que inza a amizade,

dos sus fértiles sucos agroman  as palabras

que un día pronunciaron os que xa están ausentes.

Hainas que están latentes vencelladas á terra

en espera dun día no que invisos busquemos

a semente vizosa que sabemos oculta.

Hainas que abrollan lúcidas, tréfegas, fulgurantes

como recén manadas aínda dos seus beizos

en conversas que quedan sen seren pronunciadas.

E hainas que no cadullo, á sombra do carballo

simbólico que temos para o encontro fraterno,

se pronuncian distantes do poder da clepsidra.

Porque foi a clepsidra quen decidiu a elipse

denantes de que as aves marcasen voos errantes

co ritmo do poema que debín ter escrito.

Petitio en Pontevedra e memento en Santiago

atravesando entrambos a praza do Toural.

¡Canto doe a promesa cando non é cumprida!

Por iso ando tecendo agora nestes versos

en tear modulado pola vella xenea

deste sufrido pobo que xuntos compartimos.

É tarde, mais non tanto.

Porque, aínda que escalaches

esa montaña máxica onde a luz brilla eterna,

segues aquí plantado na leira da amizade.

E eu veño ata o carballo pasar esta conversa

para falar contigo sen facer elexía

xa na calma do outono que nos amosa os frutos

cargados de semente e de arrecendo a terra.

 

En “Unha alborada nova. Bernardo García Cendán”, 2013

 

AVE, OH DEUSA STERCORE

XA VEU A PRIMAVERA

XA VEU A PRIMAVERA

Polos primeiros de abril, cando espertou a deusa Stercore, encheuse a aldea do arrecendo da fecundidade e empezaron a cantar os eixos dos carros de abono cara as terras onde se plantaban as patacas. Canda a saída ao aire daquel olor a esterco que nunca me foi desagradable, ao contrario, sempre o identifiquei co renacer da vida, asomaron as flores das árbores, as violas e as primuliñas dos ribazos, e as margaridas e xacintos dos prados. Aquela orde secreta veu acabar tamén dando orde tácita de que se acabase a escola da mocedade e as veladas nocturnas á escoita do transistor vido de Buenos Aires cando cantaba Antonio Molina, e sobre todo, á miña aprendizaxe idiomática e ancestral que tanto ben me trouxo.

Coa primavera, Vilaver e a súa contorna parecíanse algo menos ao bosque que acochaban os compoñentes animados e inanimados, naturais e culturais de La saga de Gösta Berling, a novela da Nobel sueca Selma Lagerlöf que eu lera varias veces. Vërmland semellábase moito ao sitio ao que me levara o azar a través dunha lista de escolas vacantes en procura de interina. Gösta Berling, a comandanta de Ekeby, Berencreutz, Mariana Sinclaire, o pastor de Broby, a tía Gustava (nos Ancares tamén se lles chamaba tíos aos anciáns) e ata a presenza imaxinaria do Gran Oso de Gurlita desapareceron tamén do meu horizonte asociativo. Sen neve, sen frío e sen polavilas, esvaeceuse aquela ilusión xeográfico-literaria.

E xa entrando maio, empezaron a faltar esporádicamente algúns escolares. A aldea retomara xa a vida plena e aquelas criaturas eran tamén man de obra necesaria para o sostén da familia. Seguindo a máxima da señora Xenoveva –tan velliña que perdera a idade na memoria e ata nos papeis que arderan no rexistro en San Román- que se move aínda pola miña infancia, “O traballo dos pequenos é pouco e o que perde é un louco”, empezaron a lles atopar ocupación.

Cada casa tiña o seu ordenante, a persoa que mellor organizaba –xeralmente o “cabeza de familia”- que, pola mañá, repartía o traballo do día tras do almorzo. Daquela, cadaquén asumía unha tarefa fósese grande ou pequeno. O traballo que facían os escolares era gardar as ovellas, un gando abondoso nos montes de cervantes, das que obtiñan lá, queixo, carne para “un día” –léase, festa- e algún diñeiro nas feiras, porque as vacas levábanse aos prados. Tamén portaban comidas ás fincas onde os adultos andaban a traballar en horario continuado e outra chea de cousas que puidesen abordar segundo a idade. A madurez daquela infancia para asumir responsabilidades érame ben coñecida, pois eu tamén fora nena traballadora á que moi cedo lle puxeran nas mans incluso a responsabilidade de abrir petos nunha prenda, que era meter un corte tras do que xa non había remedio de corrección.

Tamén foi no comezo da primavera real, que non baixaba de abril, cando veu á súa casa unha rapaza monxa á que lle deran un permiso para convalecer dunha enfermidade. Era dunha familia que eu trataba moito e fixen boas migas con ela o tempo que estivo alí, que non foi moito. Evidentemente falabamos de asuntos relixiosos. Aquel encontro no escenario dunha natureza exuberante e co templo pechado toda a semana era moi curioso, porque eu sempre unía o concepto relixioso co retiro nun  templo. A bo seguro que, se daquela coñecese a Prisciliano, me volvería alí priscilianista porque a natureza chamaba a selo. Non obstante, as conversas con aquela rapaza que eu sabía monxa, aínda que alí vestía como unha muller máis da aldea, ían ter tamén unha influencia importante na miña vida posterior, aínda que se mostrou pasaxeira.

Daquela mesma primavera gardo tamén unha marca que me acompañará mentres viva e aínda menos mal que quedou aí. Nunha das escasas viaxes a Becerreá, case sempre camiño de Lugo, chovía e eu non estaba moi ben de saúde. Lucianín, o rapaz da casa que era un amor de neno, acompañoume a Quindous para que eu fose no macho e tivese menos camiño que andar.

Quizabes deba indicar a aquí, para quen non coñeza os Ancares, que son montañas novas e, polo tanto, moi empinadas, tanto que dá medo asomarse ao borde dos camiños desde os que se oe cantar o río noviño contra os penedos de orixe, pero non se pode ver. Eu levaba un paraugas encarnado e nunha destas, o macho volteou a cabeza, viuno e espantouse. Deixou o camiño e tirou monte abaixo. Eu caín moi pronto, pero quedei enganchada no arreo pola man do paraugas que se colgou do estribo. Lucianín, como un xigante, deuno dominado. Aínda me parece mentira aquela ousadía nun rapaz duns once anos. Cando puiden soltarme abracei o neno desa maneira na que só se fai algunhas veces na vida. A pesar de todo, sentinme capaz de seguir andando, notei que non rompera nada e xa non quixen volver montar. Contra a súa vontade, que era seguir, mandei o neno de volta para a casa.

Segundo avanzaba no camiño íame doendo o corpo, aínda que podía andar e así cheguei ata a casa. Pero algo quedou marcando en min aquela data: as secuelas dunha lesión muscular na perna esquerda xusto debaixo do xoenllo. É a miña ferida de guerra, algo que levei sempre con orgullo e que non me impediu poñer unha saia curta, ou unha minisaia cando me pareceu oportuno facelo, que foi ben poucas veces por certo.

UN CHAQUETÓN COR FRAMBUESA

CO CHAQUETÓN COR FRAMBUESA PASEANDO POLA PRAZA DE ESPAÑA DE LUGO

CHAQUETÓN COR FRAMBUESA PASEANDO POLA PRAZA DE ESPAÑA DE LUGO

Á volta das vacións, medrando xa algo os días ao seu ritmo, tal como facía o alumnado nos seus progresos, a relación coas familias fíxose aínda máis fluída e empezaron a aflorar prexuízos pedagóxicos e problemas ocasionados polo contraste dos cambios culturais. Un día díxome o pai de I. e. A., dúas nenas, unha xa no límite da escolaridade, que mandar as fillas á escola era un atraso: ler e escribir non as conducía máis que a escribirse cos mozos. Non me parecía posible que o pensase, pero o peor foi que non logrei convencelo do erradísimo que andaba. Ou sexa que aquelas irmás ían á escola porque o facían os outros e porque que no inverno non había nada mellor no que as ocupar. Iso comprobeino máis tarde, non só con elas, pero non quero adiantarme, que pretendo ir narrando con algún creiterio cronolóxico

Outro día un pai veume contar moi contrariado que A., o seu neno de oito anos, fora pasar as vacacións a Madrid e que se lles volvera un señorito. Polo visto, chegou esixindo prato para comer a diario –nas casas facíano maioritariamente en cunca- e calzar zapatos, cando eran zocos ou zocas o que se levaba a diario. Eu mesma, por erguer os pés da lama e telos quentiños, alí calzaba zocas de zapatilla. O certo é que o rapaz era fino de seu, tanto polo físico como polas formas. Imaxino o que a chegada a Madrid supoxo para aquel neno cando eu, sete anos máis tarde, quedei fascinada pola gran cidade.

Ata daquela, os libros non abrían brechas entre eles e as experiencias do medio ambiental e sociocultural en que se desenvolvían os escolares. Calquera daquelas enciclopedias valía igual para alfabetizar en Vilaver que na Coruña ou Soria, se temos en conta que a lingua propia non contaba para nada. Outra cousa sucedería algo máis tarde cando, sen aconteceren outros cambios na súa vida, lles chegaría unha ficha solicitando enumerar as partes do seu cuarto de baño cando nas casas só tiñan un banqueto no que colocar a palangana para se lavaren. A pór de estar absolutamente descontextualizados, aqueles libros tiñan auténtico valor universal para un territorio en ditadura que non contemplaba as diversidades.

A sección oficial da escola acababa ás cinco e acortara o tempo de descanso media hora para a mocidade que, xa en marzo, ás seis e media quería estar fóra para facer algún traballo. Levaban máis tarefa para a casa para a faceren de noite, que tamén era cando eu estudaba co meu carburo no cuarto, xa metida na cama que tiña un cómodo colchón de lá.

Recordo ben aquel cuarto que daba á aula da escola. Tiña unha fiestra á fronte da porta e a cama quedaba á esquerda. Cando cavilo nel, véxome cruzando a porta cunhas carpetiñas de cartolina azul cheas de folios. Matriculárame nun centro a distancia para os problemas e análise lingüística do primeiro exercicio da oposición, que quería ver corrixido o meu traballo. O proceso de me facer propietaria dunha escola xa estaba comenzado.

Na aldea había algún neno pequecho e á volta das vacacións naceu o máis noviño. Foi unha marabilla ilos visitar a el e a súa nai, como adoitaba facerse naquel tempo porteando libra de chocolate e botella de viño Sanson. Era o terceiro recén nacido que vía. O primeiro é un lóstrego de recordo perdido na infancia e o segundo é de cando fun facer as fotos da primeira comunión, recén parida a fotógrafa. A aquel neno collinlle moito cariño, tamén porque pertencía á parentela da casa onde vivía.

As fins de semana aproveitaba para facer visitas máis demoradas e incluso ía ata Santalla ver a compañeira. A diario, e mentres permanecía na cociña onda o tiro, lugar de honra porque alí ía máis calor, poñíame a tecer coas espetas. Cando a cociña non tiraba ben e saía fume, a señora Xulia íame dando ordes educadísimas para que colaborase:

-Señorita, cerre o tiro se non aborrece.

Ou ao contrario. Esta fórmula de pedir utilízoa moito no seu recordo, pois foi unha auténtica avoa para min.

Primeiro fixen medias de lá verde escuro e medios de varias cores. Despois púxenme ao chaquetón de cor frambuesa. Mercara o estambre en Lugo, cos primeiros cartos, canda unha bufanda que me acompañou moitos anos e  unha saia plisada de tergal de cadros cun conxunto –chaquetiña e xersei- todo en varios tons de azul. A saia plisada e o conxunto a xogo facían furor na moda. Ata a mercara nunha tenda de luxo da rúa do Progreso, chamada Filigrana. Para o chaquetón fixen os meus patróns en papel de xornal, elixín un punto bonito e foi unha prenda moi útil unha gran tempada.

A primeiros de marzo baixei para ir cobrar a Lugo ao Banco Hispano Americano, que estaba na praza de Santo Domingo, onde tiñamos as nóminas. Desde Becerreá levei uns zapatos de tacón, dos que nunca fun avogosa, pero algo había que cambiar para ir a Lugo. Volvín cos pés desfeitos e en bixocas. O sentido do deber, que eu compartía coa familia, non permitía aprazar a incorporación ao traballo e a viaxe en taxi tantos quilómetros era impensable. Así que cheguei a San Martín sen saber como ía poder andar trece quilómetros.

Ao baixar do coche batín con D. Jacinto Legaspi, o cobrador da contribución que me coñecía de nena cando sacaba os recibos dos clientes do papá. Viume a traza e preguntou que me pasaba. Díxenllo e mandoume esperar. Abriu o seu garigolo e púxose unha rea longa de homes á espera. Preguntou se alguén subía cara Quindous a cabalo. Ergueron a man os dous que estaban de últimos. Volveu preguntar se a algún non lle importaba dar un rodeo de tres quilómetros e só ergueu a man o derradeiro. Daquela mandouno pasar diante, despachouno e pediulle que me levara ata Vilaver.

Aquel día a viaxe foi doada. Subín no cabalo ata a casa, mentres o home fixo o camiño a pé. Quixen convídalo a tomar algo en Quindous pero non aceptou e seguimos. Ao chegarmos, démonos a man e separámonos sen escatimar eu en darlle as grazas de canta forma souben facelo. El, con suma cabaleirosidade, quitoulle toda a importancia.

E si sei que a tiña. Que Deus llo presente no ceo, como dicían por aquelas terras da xenerosidade, hoxe case privadas de habitantes.

 

DÍAS MUNDIAIS DA ÁRBORE E DA AUGA

LIBRIÑO SOBRE OS ANCARES

LIBRIÑO SOBRE OS ANCARES

A estas alturas do mes de marzo, tocando o equinocio de primavera, prepáranse as celebracións do renacer da vida no noso ámbito xeográfico. A Terra, maltratada polos humanos, está sometida a unha degración que se inicia na parte habitada e acaba nos océanos a través das primeiras canles de comunición e propiciadoras de recursos vitais: os ríos. Ademais dos residuos nocivos que eles arrastran, está o problema da deforestación que acarrea a sobreexplotación do planeta. A merma arbórea fai recuar os espazos necesarios para o almacenamento da auga e a produción do osíxerno imprescindible para a vida.

Tomar conciencia dos problemas medioambientais leva a acotar zonas privilexiadas dotándoas de protección que preserve parte da biosfera e compense dos abusos dun desenvolvemento desaprensivo que só busca beneficios económicos, e cada vez fai máis ricos aos ricos e máis pobres aos pobres.

Ante uns feitos tan ameazadores para a vida do planeta, as accións compensatorias teñen que ir dirixidas á prevención, concienciando á sociedade e servíndose da educación institucional. A defensa do medioambiente é un contido compartido por todas as áreas do curriculum, pero precisa tamén tratamento puntual. Nesta dirección vai o libro que ven de editar a Deputación de Lugo sobre un dos espazos de máis forza telúrica da provincia, Os Ancares, celebrando alí os “Días Mundias da Árbore e da Auga” (21 e 22 de marzo).

Viaxe polos ríos e árbores dos Ancares. Reserva da Biosfera, é un pequeno manual que motiva o coñecemento dos montes ancareses de Navia, Cervantes e Becerreá mediante un percorrido no que se enlazan relatos literarios de nove escritores e escritoras vinculados a Lugo con cadansúa fotografía ilustrativa das diferentes paraxes desas montañas, desde a morea glaciar de Piornedo ata o Navia. Os microrrelatos van enchendo de maxia literaria a vida daquelas terras unidos polo fío condutor dunha pita do monte, ave protexida que adorna coas súa presenza as paisaxes que vai mostrando á infancia lectora.

Dirixido aos centros de ensino primario, incorpora ao principio un pequeno esquema como suxerencia das actividade de cada un dos días e remata con tres páxinas de información complementaria e debidamente fragmentada para aprofundar no coñecemento do bosque, das árbores e da auga.