CUESTIONARIO PARA A RADIO GALEGA (04-08-09)

 

1.     Un lugar para pasear

Dos que podo acceder doadamente, a Serra dos Ancares, as praias de Lugo e as Illas do Parque Atlántico. Do que queda lonxe, as beiras do lago Bled en Eslovenia ou algún fiordo noruegués.

 2.     Un motivo para facer o que fai

Hoxe estou moi ocupada coa Fundación Rosalía de Castro, que case esgota o meu tempo. A razón pola que fago este esforzo é pagar con algo da miña xenerosidade a de tantos traballadores da cultura que, incluso de forma anónima, me axudaron a ser o que son.

 3.     A que lle gustaría dedicarse de non facer o que fai?

A intérprete musical coa voz ou co piano, a compoñer música ou a dirixir unha orquestra sinfónica ou un gran coro.

 4.     Que episodio ou acontecemento da historia da cultura lle resulta máis suxerente?

É moi difícil elixir un acontecemento isolado. Por empatía co meu xénero e polo que supuxo para a nosa dignidade, e da do mundo, voume quedar coa conquista do voto feminino.

 5.     Que parte da historia da cultura galega reescribiría? Como a reescribiría?

Os nosos séculos escuros. Reescribiríaa facendo que se conservase a lingua coa normalidade que non tivo e que lle custará acadar, e que continuase, en momentos tan importantes para a cultura como o Renacemento e o Barroco, aquela produción poética medieval que sorprendera a Europa.

 6.     Con que personaxe de ficción simpatiza?

Co Principiño de Saint Exupéry pola súa fidelidade ao amor ausente e pola súa sabedoría inxenua.

 7.     Que protagonista ou feito histórico cre que está esquecido e debería recuperarse?

Xa non está tan esquecido, pero si querería que se recuperase de verdade o que demos en chamar “Memoria histórica”, ese personaxe coral que constitúen os milleiros de mortos desaparecidos para que aflorasen os seus nomes e as familias puidesen enterralos.

 8.     Fai turismo cultural?

Si. Sempre que podo. Sigo a máxima dos nosos devanceiros: “Pra saber, ou ver ou ler”. Pero non fago turismo con guías. Déixome levar pola intuición e polas emocións. Non me interesan os datos senón as miñas percecións. E interésame moito visitar restos arqueolóxicos.

 9.     Queremos pensar. Que obra (literaria, de investigación, musical, artística…) nos aconsellaría? Por que?

Volvo aos clásicos, que son fonte permanente de pracer intelectual. Para ler, “Follas novas”, de Rosalía, pola audacia temática e formal, pola profundidade enigmática, pola solidariedade que destila e pola actualidade que fai que se conserve un libro fresco. E para escoitar, o “Requiem” de Mozart, que me parece o cume da beleza sonora que, a través da emoción, descobre o misterio da vida e da morte.

 10.Que lle gustaría conmemorar tal día coma hoxe do ano 2019?

O triunfo da tolerancia e o final de todas as violencias: contra as mulleres, contra a infancia, contra os pobres, contra as linguas, contra os pobos, contra o estranxeiro e contra calquera diferencia.

Advertisements

A COCIÑA

 

A nena non recorda a cociña da primeira casa, pero as da segunda, que ía ser a casa da súa vida, si. Ata que ela tivo oito anos estaba apartada da vivenda aínda que formando parte de toda a edificación. Era terreña con ecociña económica de ferro e depósito de auga. Con aquela auga, bañábaos a mamá.  

Na parte de atrás, había un cortelliño para coellos. Cando as crías saían do cochiño que lles facía a coella, a mamá deixábaas andar pola cociña para que as mirasen sen collelas, que as podían apretar demais querendo acariñalas. Subindo por unha escada e alzando unha trampiña, chegábase ao faiado de gardar leña e carbón. Ulía a ratos. A nena non sabía como ulían os ratos pero estaba segura de que alí ulía a ratos e non a outra cousa. Aínda así, gustáballe subir, pero case nunca lle deixaban porque podía mancarse contra calquera cousa ou caer e facerse moito mal.

Ao lado esquerdo da entrada, estaba a corte dos cochos, na que se podía entrar pola cociña ou por fóra. A porta do interior tiña postigo e a nena, ao primeiro, podía ver os porcos se a collían no colo. Gustáballe mirar como comían no maseiro e mamaban cando eran pequeniños. Na parte de arriba desta corte estaba o poleiro e o niño das galiñas. Saían por unha fiestra enreixada para pasar o día nun galiñeiro de tela metálica e volvían entrar, se querían poñer ou pola noitiña para se deitaren.

A nena tiña unha cadeira baixiña co cú de palla para sentarse a mirar como traballaba a mamá mentres atendía ao neno no barrelo arrolándoo co pé. Estando naquel asento, a mamá ensinoulle cal era a súa man dereita e foi xa de ben grandiña cando conseguíu saber cal era sen lembrar como estaba sentada mirando para a porta.

Naquela cociña a nena descubriu os arrecendos das comidas que lle gustarían para sempre: os cimos con lacón, as luras na súa tinta, as androllas –tripas de porco escaldadas para asar despois na prancha da cociña-, a espiñola do día da matanza, os botelos e as troitas en escabeche…

Con aquela cociña soña moitas veces. Sobe pola escada cara o cheiro dos ratos e non cabe ben pola trampiña na queda entalada ata que a van sacar.

A cociña nova estaba xa integrada no baixo da vivenda, tiña chan de baldosa, unhas escaleiras para subir á xastrería e un banco para sentarse tras da prancha, onde quecían os pés. O que máis recorda da infancia nela é a radio. Alí escoitaba música coa mamá e as noticias da Pirinaica co papá. A música daquela época, que segue sendo preciosa, está no fondo da banda sonora da súa vida: Harry Lime, da película “O terceiro home”, que poñían con dedicatorias en Radio Andorra.

 

 

PALLOZAS EN PERIGO

 

A riqueza etnográfica e medioambiental do oriente ancarés lucense é inmensa. Apartado dos medios de comunicación, tanto que avergoñaba, foi quen de conservar espazos simbólicos de gran valor: ecosistemas privilexiados e paisaxes fermosísimas con arquitectura popular herdada de moitos séculos. Do mesmo xeito, foi garante da lingua que nomeaba ese microuniverso, captando o interese de investigadores alemáns que, desde mediados do século XIX  a finais da primeira metade do XX, estudaron o vocabulario de cousas e costumes sabedores de que se perdería con elas.

Xunto coas ouriceiras dos soutos, a súa construción estrela é a palloza, chamada así por deformación de «pallaza», a palabra recollida polo etnógrafo alemán Firtz Krüguer a finais do século XIX. O nome venlle da palla de centeo da cuberta –colmo-, o cereal que producía o monte de toda a zona e se deixou de sementar pola dureza do traballo e a caída demográfica que levou os brazos rexos que requiren as aixadas. A comarca de orografía esgrevia con restos de xeoloxía glaciar a uns 13000 m. de altitude non ten doado vivir da agricultura nin da gandería, os seus antigos motores económicos. Non é posible a mecanización, o clima é duro e os habitantes optaron pola emigración, maioritariamente a Cataluña, para resolver a súa vida en condicións de mellor habitabilidade.

As pallozas, de forma redonda, son de orixe prerromana –castrexas-, e nelas vivía a familia co seu gando. Estiveron habitadas ata os anos sesenta do século XX e Os Ancares é, polo de agora, o seu lugar de conservación maioritario. En Piornedo de Donís, un dos lugares máis fermosos do alto Cervantes, que ten unha musealizada, quéixanse do seu estado e da dificultade económica de conservalas tras o paso das invernías se non reciben a axuda económica que lles permita facelo coa esixencia que lles impón Patrimonio. Reteitar é moi caro porque a palla debe ser de boa calidade e a súa colocación esixe habelencias artesás que están a piques de desaparecer.

Como a saída económica que lles queda aos Ancares para seguir minimamente habitado é o turismo ecolóxico que valora estas riquezas tan próximas e tan afastadas de nós no espazo e no tempo, a conservación destas pallozas esixe unha protección oficial efectiva, non só de letra no DOG. A alternativa é a desfeita e mañá xa será tarde de máis.

 

Publicado en El Correo Gallego (17-01-14)

 

 

 

INMERSIÓN LINGÜÍSTICA RURAL

 

Ler nas noticias que o rural galego explora negocios é algo que alegra a quen o levamos no corazón e vemos como se esmocha demografica e paisaxisticamente. Tiña tanta riqueza ese habitat idílico de variadas terras,  costumes ancestrais, arquitectura popular rica en elementos e feituras, e valioso e matizado folclore..! Pero velaí que os habitantes dun mundo tan de noso decidiron abandonar as súas posibilidades e, deixado, foise derrubando como se recibise unha orde secreta, desas que chegan ás árbores para florearen, aos paxaros para construíren o niño e aos cogomelos para saíren do micelio.

Mais a noticia da que falo pareceume rara e pareime a facer unha análise do seus contido e significado. “Inglés e alemán dominan a oferta da inmersión lingüística de fin de semana en Galicia”. A primeira rareza é que o sintagma “inmersión lingüística” apareza entre nós con naturalidade e non para armar liorta. Os inimigos da lingua propia teñen abusado moito deste concepto presentándoo como algo radicalmente negativo, amalzoado e apestante. Que agora se intercale nunha noticia de carácter económico como un método idóneo de aprender linguas ten moito valor simbólico que fará esvaecer esa fumareda que, para maior gloria dos que a atizaban, nin siquera estaba sendo aplicada.

O segundo elemento raro é que a aprendizaxe por irnmersión no noso rural sexa con profesorado nativo dos idiomas inglés e alemán. Nada en contra, como non podía ser doutro xeito. Pero chocante é. E dío quen aprendeu algo de árabe nas montañas dos Ancares. Para o que está preparado ese ricaz mundo noso mentres teña xente maior nas súas casas, nativos mestres, é para a inmersión na súa lingua milenaria. Aí foi onde a aprendeu Rosalía, tamén por inmersión, pois é sabido que non era a lingua familiar, non circulaba nas gramáticas, non estaba na escola e era negada tamén nos templos. E abofé que boa falta lles faría a persoas que a usan en público. É hora de se preocupar en mellorar o idioma do país, como se fose inglés ou alemán. E non falo só do vocabulario, que se atopa en dicionarios, senón para aprender a arquitectura de calquera idioma: a sintaxe e a pronuncia. Onde se sitúan os pronomes, como é a entoación interrogativa e como hai que colocar a lingua para conseguir ese n do numeral “unha” e dos finais de palabra que van seguidos de artigo.

Publicado en El Correo Gallego (10-01-14)

 

 

 

NON CHE TEÑO MEDO, MOUCHO. HOMENAXE POÉTICA A ROSALÍA

 

…Que o moucho, fita que fita,          

me aspera naquel penedo.

                                                                                   Rosalía de Castro

É nas horas duras de lobos famentos,

bailen ou non meigas nas espesas tebras,

cando o vento xeme polas regandixas

do interior noctámbulo espallando o medo.

 

É nesa paisaxe de angustia vestida,

de interior caroca nunha árbore vella,

onde   muros, chantos, ocos e portelos

lle lanzan ao medo liames tendidas.

 

Sexa en tellas, portas, campás ou seimeiras,

en calquera esquina na que o medo axexe

baten os fantasmas con alas de mucho

plumas aceiradas e ollos de lumieira.

 

Sexa en cemiterios, xesteiras ou prazas,

xardíns, penedíos, igrexas ou chouzas

os ollos do medo vístense de moucho

e volven os corpos pétreos como estatuas.

 

E que necesaria se fai nesa noite

atrelada e presa nos fondos  misterios

tirar ese berro que dá valentía

e privarlle ao moucho que nela revoe!

 

E que necesaria se fai a afouteza

de buscar remedios contra o medo aleve,

cando se encarnizan os ollos do moucho

e nós decidimos erguer a cabeza!

 

Co berro sacamos os mofos umbríos

do interior deixando que os enxugue o vento

e xa renovadas berramos con brío:

 

-Moucho, fita, fita, subido ao penedo.

Podes fitar, moucho. Xa non teño medo.

 

Para un proxecto rosaliano no sesquicentenario de  Cantares gallegos

 

UN DÍA DE REIS

 

A nena sabía que non existían máis Reis que os da baralla e que os Reis Magos eran como unha historia bonita que se lles contaba aos nenos para poñelos contentos. Ela sabía ben que o papá non lle mentía. A mamá, que tampouco lle mentía, non lle dixera outra cousa. Así que  os Reises non existían, porque eran os pais, as madriñas e os padriños ou os avós.

Por iso se ría cando a madriña Sara viña con xoguetes para ela e seu irmán a mañá do día 6 de xaneiro dicindo que llelos deixaran alí os Reis. Sara traía xoguetes moi bonitos. A nena recorda especialmente os dun ano: unha cociña con todos os seus cacharros, para ela e uns soldados redondiños de colores que se tiraban cunha boliña desde un canón, que era todo de madeira.

Pero á nena gustábanlle moito os xoguetes trouxéraos quen os trouxera, que iso tanto tiña. E pasaba moito tempo mirando no escaparate do bazar os que estaban alí esperando a que os nenos os pedisen nas súas cartas e os Reis –aínda que non os había- os fosen mercar. Nin ela nin seu irmán pedían nada porque sabía que non llelos podían comprar. Na casa, a mamá poñíalles dous chourizos pequenos que eles viran facer para ese día, pero gustábanlles máis collidos esa mañá na habitación e fritos para o xantar.

Aí arredor dos nove anos, unha mañá de Reis, ademais da madriña, chegou a tendeira dos xoguetes cun paquete que lle deixaran os Reis para o neno, que era músico porque xa sabía tocar no harmonio do papá coas dúas mans. Aquel xoguete era precioso: un piano encarnadiño coas teclas brancas e negras porque teñen que ser así, que iso xa o sabía ela. E a nena pediulle a seu irmán se lle deixaba que fose dos dous. El díxolle que si, claro. Case todo era dos dous. Tamén os cacharros da cociña e os soldadiños, os contos e a imprentiña de goma para escribiren os seus contos. Pero caéronlle as bágoas.

De alí a un pouco, o papá mandoulle ir ao seu cuarto e mirar ben se había algo para ela.  A nena abriu a porta e viu un sobre pequeno riba da cama. Abriuno e leuno dun tirón, porque lía moi ben. “Querida Helena: Nós tamén che queremos moito. Compra con estas 25 pesetas o que máis che guste. Un abrazo dos tres”. A nena quedou aleuta. ¿Como era posible que os Reis existisen, que lle trouxeran aquilo sen llelo pedir e mesmo que tiveran unha letra bastante parecida á do papá que  coñecían tan ben de lle apuntar as medidas dos clientes que el ditaba ao tomalas ? ¿Como era posible que os Reis escribisen cartas? ¿Como era posible que o papá se equivocase?

Volveu meter no sobre e o billete na carta e foi onda os papás para llelo contar. Eles tampouco daban creto. E dixo o papá:

 -Parece que os Reis existen, Helena. Eu estaba equivocado. E, se existen, non podían esquecerse de ti, que es unha boa nena. Se cadra é que non saben que vivides xuntos. Eles tamén se poden equivocar como me pasou a min.

Entre todos pensaron que o mellor sería que a mamá a acompañase para mercar as cousas que quixese. As cousas foron uns zapatos de color marrón preciosos e unha carteiriña con flocos, que a mamá dixo que era de charol, encarnadiña como o piano, na que meteu as pesetas e perragordas que lle sobraron.

A nena xa creu moi pouco tempo nos Reis, pero pagara a pena vivir aquel día, aínda que nun momento fose moi triste.

 

 

TRAS O ANO DE “CANTARES”

 


A finais de 2011, o profesor Alonso Montero, Director do Centro de Estudos Rosalianos,  e mais eu, que presidía daquela a Fundación Rosalía de Castro, demos voz de alerta ás institucións oficiais de Galicia para que introduciran nas axendas unha celebración digna do sesquicentenario de Cantares gallegos (1863-2013). Non escatimamos esforzos e negociacións para preparar un ano especial, pero elas escoitaron esa voz e, por extensión, acabamos de vivir un auténtico ano rosaliano. O pobo galego volveu acoller o libro máis popular da súa literatura con todo o agarimo e poucos Concellos, asociación culturais e calquera outro colectivo que entenda de cultura quedarían sen programar algunha actividade arredor do libro fundacional da nosa literatura contemporánea e da súa autora.

Se tivo tal acollida entre o público é porque Rosalía e os seus libros –nomeadamente o celebrado- seguen vixentes. Hai vixencia mentres hai memoria. O noso pobo conserva referencias dos seu pasado máis próximo e aínda se recoñece neste libro tan de seu. Os problemas da lingua, presentes no principio e no final do poemario, son hoxe tamén acuciantes pois, se gañou espazos, perdeu falantes e, se existen leis que a protexan, a realidade da súa normalización é ben outra. En canto ao tema da emigración, que será leitmotif para a escritora nos tres grandes poemarios, fíxose un problema universal, cada vez máis agravado polo desatino económico ao que nos levou o capitalismo salvaxe, o que acumula riquezas escatimándolle a vida digna a moita xente. Incluso Galicia, que era receptora de migracións de paso que acollía os seus retornados, volve ver marchar a súa xente, sobre todo a máis nova e mellor preparada, para conseguir resolver a súa vida buscando o pan en terras alleas. 

Por desgraza, os poemas máis cívicos da escritora son acusadores das circunstancias polas que pasa a humanidade máis empobrecida por unha explotacións que cada vez abre fendas máis profundas entre os ricos e os pobres. En canto ás análises e intuicións relativos á condición humana que atopamos nos seus versos, seguen a ser de hoxe. A dor, a finitude, as ansias de inmortalidade ou a soedade radical que padece o noso espírito son unha canteira de versos aplicables ás mulleres e homes de todos os tempos, de todas as xeografías e de todas as culturas.

Publicado en El Correo gallego (03-01-14)