ENCONTRO COA HISTORIA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
O outono vaime pondo excusas para me levar ás colas dos pantanos que recúan pola estiaxe. A última destas paraxes que afunden e afloran de xeito interestacional está na Serra do Xurés (baixa Limia). A visita ao encoro das Conchas foi no transcurso dunha das excursións do Ateneo de Santiago para facilitar a convivencia cultural dos ateneístas. Alí agardaban os restos do campamento romano Aquis Querquennis, de entre os séculos I e II, solagado polo Limia en 1947. Sabíase del porque Florentino López Cuevillas fixera as primeiras excavacións nos anos 20, pero en Galicia os encoros camiñaron auga arriba enterrando o que atopaban, tanto o presente como os vestixios do pasado. Cando Fenosa autorizou excavacións, a partir de 1975, recuperouse en parte un probable campamento construído para vixiar a “Vía Nova” que comunicaba as Augustas Brácara e Astúrica. O estado de conservación da parte excavada permite constatar a súa importancia e emocionarse co esqueleto do tempo que o encoro deixa ver uns meses ao ano. Sobre as paredes máis próximas á agua, algún bañista tiña roupa a secar e máis arriba, continuando o camiño da entrada, outros aproveitaban, combinando ao gusto a temperatura da auga, as vellas caldas que os romanos, afeccionados aos baños comunitarios, tiñan establecidas no campamento.

Naquela contorna consérvanse mostras arquitectónicas doutros momentos da historia, como a igrexa de Santa Comba de Bande, da época suevo-goda. Con columnas interiores procedentes dun templo romano, capiteis tardorromanos nos que se montan arcos de ferradura, unha xanela pechada con fermosísima celosía de mármore na ábsida e pinturas murais engadidas no século XVI, é unha xoia de singular valor. As proximidades de restos romanos levaron tamén ata ela unha ara e un miliario co que se construíu a pía bautismal. Xa en Celanova, hai outra alfaia de arte mozárabe, a capela de San Miguel, oratorio exento para que os homes e mulleres da familia de San Rosendo rezasen xuntos, que está incluída no mosteiro. Arrepía saber que este gran mosteiro, desamortizado en 1837, foi presidio e campo de concentración de milleiros de presos e paseados entre os anos 1936 e 1943. E aínda nos encontramos coa actualidade poética de Manuel Curros e Celso Emilio Ferreiro, e cos irmandiños ao pé da Torre de Vilanova dos Infantes.

Publicado en El Correo Gallego (10-10-14)

 

RETRATO LITERARIO DA AVOA HELENA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Coa mirada algo perdida, como vagando por Pumarín de Cancelada á busca do meniño que deixou no berce para ser alimentado pola vaca, Helena amostra a súa beleza de muller aínda nova. Nacera en 1872, casara con Secundino aos 20 anos e tiña agora 34. A súa figura está coroada pola cofia branca. De adorno só leva pendentes cunha perla colgada en bonito contraste co negro dun vestido que se adiviña de seda. Sobre o vestido, un cinguideiro branco, fruncido, que tapa a parte anterior da saia, orlado dunha franxa de tela dobre unida por piquillo de dente ancho. Tamén son brancos o colar e os puños, todo con festón e almidonado. A bolsa grande fruncida por un cordón con lazada cólgalle do brazo esquerdo, dobrado para a soster. No momento da foto está baldeira.

Ao seu lado ten a criatura allea que atetaba de pé sobre unha mesiña. Sostena pasándolle o brazo dereito polo van. É nena ou neno, que a vestimenta e o peiteado non adoitaban facer distincións de xénero, e pouco máis terá do ano.

A foto permite distinguir un busto xeneroso que contradí o refrán da comarca ancaresa que se lles atribuía tamén ás mozas: “Vaca de Cancelada, moito ubre e pouca canada”. Porque ela era boa alimentadora. Cinco veces deixara o froito do parto para ir criar a Madrid, sempre onda a mesma señora. Arredor de dous anos máis tarde, volvía cuns cartiños e un baúl de roupa de segunda man para a rolada, a familia e a casa. A foto é a da última vez que servíu de ama de cría, aínda que parise cinco veces máis, Para a súa desgraza, eses ollos errantes verían morrer sete fillos moi novos, o último asasinado no 1936 con só 17 anos.

Polas dificultades do parto, o neno da foto sería o derradeiro da señora, que quixo premiar daquela a fidelidade da ama de cría. O día que a fixeron, viña de lle ofrecer, para o seu home, o posto de porteiro do edificio, que era de propiedade da familia. Helena recibiu a noticia como unha benzón. Na portería poderían instalarse todos e o soldo do que falaran ata lle parecera esaxerado. A señora escribiulle, coma sempre, a carta na que lle daba a noticia a Secundino para que fose probar novo oficio, que os del viñan sendo de xastre e de gaiteiro.

Chegou a Madrid case un mes despois. Viu a portería, sentouse tres días no punto de mira e atención que esixía o traballo e considerouse preso. Falou coa muller e díxolle que lle sería imposible afacerse. De nada valeron nin as peticións dela nin a mellora de oferta dos señores. Volveu para Cancelada libre como un reiseñor.

Esta foto viaxou uns meses máis tarde no baúl do regreso definitivo, envolveita en papel de seda. En Pumarín foi para a caixa onde estaban as catro anteriores, unha con cadanseu meniño. De cando en vez Helena abría a caixa e miraba para os cinco. Case lle eran fillos, pero nunca os volveu ver nin saber deles.

Publicado en Letras nómades – Experiencias da mobilidade feminina na literatura galega,  Ana Acuña (ed.), 2014

TEMPO DE VENDIMA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Galicia é terra de viño, hoxe de bo viño. Sempre foi terra del, aínda que o “viño da terra” era de menor calidade que algún que xa tiña renome, como o do Ribeiro e algo menos o de Chantada, entre os tintos, que circulaban no mercado con máis habitualidade. Nos tempos da autarquía, plantábanse cepas onde o clima ou algún microclima o permitían. Mesmo na comarca dos Ancares cultivábase a viña nos concellos de Cervantes (Dumia, Rionaval…) e Becerreá (Quintá de Cancelada, Balaxaz…). Naquelas terras, tamén se producía aceite, que hoxe parece imposible, pero así foi. A este viño da terra pouco se lle esixía igual que á augardente que procesaban as alquitaras. Era un viño agre, pero “deixábase beber”, como dicían os consumidores. “Hai viño a Dios dar, un viño/ do Ribeiro que é canela;/ e para a xente de menos/ haino tamén do da terra,/ un pouco agriño, mais fresco/ e sabroso como fresas”. (Rosalía).

Desde as ribeiras do Sil, chegaron a Roma os mellores viños, os de Amandi. As beiras do Miño e do Sil, hoxe Ribeira Sacra, foron terra de cepas plantadas en socalcos de sostén para aproveitar as costas do sollío. Parte destes viñedos acabaron asulagados polos catro pantanos construídos entre os anos 50 e 60 sobre ambos ríos: Belesar e Os Peares (Miño), e San Pedro e Santo Estevo (Sil). Unha década máis tarde, tamén se sumiron nas augas estancadas da presa de Albarellos moitos viñedos das ribeiras do Avia. Foron tempos difíciles para o noso pobo, porque os beneficios orixinados coas perdas da terra e dos habitantes dos pobos inundados non reverteron debidamente en Galicia nin sequera na electrificación tardía do rural.

Cando os pantanos perden moita auga, reaparecen nas orixes as cepas e os socalcos intactos, incluídos os pasadoiros, pedra a pedra, e as casetas de gardar. Poden verse tamén algúns poboados, porque a auga estancada non se move e non falta unha tella. Estes días, encima dos socalcos xeométricos e as casetas que escondeu a auga e saíron á luz como fantasmas, vese a ladeira completa cos vendimadores faenando nas plantacións superiores e os coches de recollida. Na zona de Ponte Mourulle, onde o Miño separa os concellos de Taboada e O Saviñao, pódese gozar desta visión dunha das zonas vitivinícolas galegas que máis esforzo fixo pola conservación, modernización e calidade dos seus viños xa internacionalizados.

Publicado en El Correo Gallego (03-10-14)