QUE VAI FACER GALICIA COA LINGUA?

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Da riqueza cultural aque acumulou Galicia a través dos séculos hai unha obra que vén atravesando a alma do pobo como un río que canaliza o caudal irrepetible dunha visión do mundo. É a lingua, xenuína evolución do latín da Gallaecia, asentado no sustrato de falas anteriores e con aportacións que recibiu doutros idiomas. Foi contemporánea de todo o que lle aconteceu a Galicia, do mellor e do peor. Ora foi idioma de prestixio no que trobaba o Rei Sabio, ora lingua dun país ao que se lle substitúe a nobreza por outra foránea que trae idioma alleo para os usos de prestixio, ora lingua erguida para a escrita e a literatura, ora idioma proscrito para usos oficiais polo franquismo, ora lingua recuperada e oficial en virtude da Constitución e do Estatuto de Autonomía… Nas circunstancias adversas non secou o río da fala, pero si o da escrita e a gran maioría dos falantes foi percibindo a rara situación como feito normal favorecido pola perda da memoria dos tempos de brillantez escondida en textos inaccesibles. Reprimida no sistema educativo, a familia decaeu na súa transmisión para favorecer o estatus dos seus descentendes, propiciando a perda das persoas monolingües ou instaladas na lingua propia con coñecemento e dominio doutras para as relacións co mundo. A sociedade galega converteu a fala dunha porcentaxe altísima da poboación e entendida por toda ela nun idioma considerado menor cangado con todas as eivas sociais. Tiñamos unha lingua para a cultura libresca e escrita, e a nosa para a oralidade o analfabetismo e a cultura popular. Que lingua falaban os personaxes menesterosos de Dickens? Falaban inglés. E o propio Dickens, Shakespeare e Lord Bayron? Tamén. Pero Galicia tiña o galego para os primeiros. Para os segundos, o castelán.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Houbo mentes pensadoras que percibiron tal anomalía. No século XVIII, o Padre Sarmiento considera o estraño feito unha das causas do atraso do país e fai a defensa da alfabetización dos nenos na lingua que falaban na casa, así como do uso polos curas no ministerio. Este pensamento implica a idea de normalización dun idioma postergado. A historiadora da Pedagoxía Ángeles Galino falaba de Sarmiento na cátedra da Universidade Complutense como dun gran adiantado por estes postulados. No Rexurdimento, Rosalía e outros recuperan aquela lingua vulgar para a escrita sen ter coñecemento de que xa tivera unha brillante literatura. Esta recuperación pasará despois polas “Irmandades da Fala”, creadas hai 100 anos, que a introduciron noutros usos, e por varias xeracións de creadores que conseguiron un sistema literario intercambiable co de calquera idioma. Tras sufrir a forte represión do franquismo, adquiriu coa democracia o estado de lingua oficial e foi introducida na escola, nos medios de comunicación e nos diferentes sectores sociais. Non obstante, por inercia e por desleixo dun país que non adoita conservar os seus tesouros, perdeu moitos falantes. Os grandes cambios no mundo rural e mariñeiro -os seus principais conservadores-, a presión dos medios audiovisuais, a escolarización non planificada para conservala nin recuperala e o erro de a identificar co nacionalismo dificultaron o equilibrio dos tres factores que determinan a saúde das linguas: actitude, competencia e uso. O galego non acadou os obxectivos de normalización do catalán e do éuscaro, mesmo tendo nos inicios o máis elevado número de falantes, que agora descende de forma alarmante en cada xeración.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Con todo e resistir en todas as mallantes, estamos nunha encrucillada que esixe moito apoio para que no acabe en lingua ritual cando está amparada polas leis. Preservar a normalidade do maior ben herdado, que ten proxección internacional polos seus lazos coa lusofonía, precisa o esforzo de toda a sociedade: falantes, familias, escola, institucións e directrices políticas atinadas. A lingua terá o futuro que Galicia queira darlle. Nunca tivemos nas mans, nas de todo o país, tanta responsabilade.

Publicado en 61 Mujeres escriben en el DÍA DE GALICIA (El Correo Gallego, 25-07-16)

 

 

 

 

 

Advertisements

OITENTA ANOS DESPOIS

IMG_9983

Oitenta anos despois do levantamento militar do xeneral Franco, celebrouse no Pazo de Trasalba un acto de memoria no que o Concello de  Amoeiro, a RAG e as Fundacións Otero Pedrayo e Castelao aglutinaron voces que puxeron de manifesto que a sociedade se conmove ante feitos que produciron dor nos sufridores directos, nas súas familias e nun país mutilado de seu e sen a intelectualidade máis preclara por morte ou por exilio, mesmo que este ocorrese no interior. No acto “A represión franquista contra os intelectuais galegos”, foron lembrados fundamentalmente os dous represaliados que eran académicos, Otero Pedrayo e Castelao, e recibiron tamén homenaxe os milleiros de vencidos por aquel levantamento e as súas conscuencias, moitos inda nas fosas comúns. Baixo un sol de xustiza, o nutrido número de asistente gozou das sombras que proxecta  o pazo polos seus muros e a arboreda. No salón de actos,  D. Ramón, por medio dun seu retrato, dispoñíase a presidir unha celebración que ben seguro foi moi do seu gusto.

IMG_9991

Recibimos as palabras de benvida dos anfritrións, Víctor F. Freixanes,  presidente da Fundación Otero Pedrayo, e Rafael Rodríguez Villarino, alcalde de Amoeiro, que fixo unha comprometida defensa da obriga de cumprir en plenitude a Lei 52/2007, de 26 de decembro, pola que se recoñecen e amplían dereitos e se establecen medidas en favor de quen padeceron persecución ou violencia durante a guerra civil e a ditadura. Á tan emotiva introdución sucedérona intervencións agrupadas en cinco núcleos de contido. En primeiro lugar, a disertación de dous académicos arredor de cadanseu homenaxeado. Xesús Alonso Montero sobre “Ramón Otero Pedrayo desposuído da súa cátedra” e Henrique Monteagudo sobre “Castelao: represión e espolio dos seus bens”. Sorprende que aquel réxime retirase da súa cátedra a un cabaleiro cristián de dereitas sen máis delicto que lle querer fondamente ao seu país e traballar por el durante a súa vida. En canto á incautación da totalidade dos bens de Castelao, mobles e inmobles, é un feito menos coñecido porque algúns destes bens, como a casa de Rianxo, se puideron ir recuperando para que súa nai mais as dúas irmás puideran acabar nela os seus días. Seguiron as palabras de familiares de intelectuais represaliados que incidiron na urxencia de facer recuperación dos restos que permanecen  nas fosas para que estas vítimas reciban despois de oitenta anos a dignidade da recuperación e da reparación.

IMG_0001

O terceiro espazo foi para tres músicos do sexteto Tundal interpretando dous romances recollidos na montaña luguesa que narran a morte de senllos fusilados: o comandante Moreno n’A Fonsagrada e Ismael, un veciño d’Os Ancares, apoiándose nun fermoso cartel de cego da ilustradora Noemí López como fondo do canto. Houbo tamén espazo para tratar das relacións da guerra civil coa nosa literatura, no que se fixo unha referencia Eduardo Blanco Amor en defensa da Segunda República. O broche final puxérono poetas.

Publicado en El Correo Gallego (22-07-16)