A(S) RIANXEIRA(S)

20160912_182136-2

A canción A Rianxeira pasou, por vontade do pobo galego, a ser o seu himno festivo. Xa non digo en Rianxo, onde non hai acto ben rematado sen ese canto que  acaba saíndo como dun coro ensaiado cante quen cante. Mágoa que tan popular peza non conserve as estrofas coas que os autores Xesús Friero (recompilador das coplas populares nacidas arredor da festa da Guadalupe) e Anxo Romero (músico) a lanzaron ao mundo en 1950  desde a República Arxentina como obsequio a Castelao. As que conserva foron deturpándose co uso popular, frecuente e disperso da canción, ata facerlle perder moito significado. “Ondiñas veñen e van/ non te embarques, rianxeira…” A canción louva a muller de Rianxo facendo comparacións entre ela e a Moreniña vida de fóra e acollida con gran devoción. A Virxe vai pola area descalza como adoitaban andar as rianxeiras do pobo e máis aínda as que collían marisco na franxa a elas destinada ou axudaban a recoller o peixe para iniciar a súa venda. Os homes ocupábanse de o iren buscar, faena da que as libraban a elas. Polo tanto, non é o mesmo “Non te vaias, rianxeira” (deturpación actual) que “Non te embarques, rianxeira” (versión orixinal). As rianxeiras, como outras mulleres do mar, levaron vida moi dura, inda que a epopea  mariñeira se faga arredor dos homes. Elas non pelexaban co mar pero traballaban no medio hostil da ribeira (outro erro da xeralización: confundir o areal coa vila de Ribeira por paralelismo “vai para Rianxo/ vai para Ribeira), que lles deixaba a pel curtida e morena, avellentándoas axiña. Castelao deixa no derradeiro relato de Retrincos (Nós, 1934),“Sabela”, ese contraste entre a moza con quen bailaba de novo e a muller irrecoñecible que, aínda non vella, atopa nun regreso de madurez á vila, tal fora maltratada polo traballo no paso do tempo. Porque o labor non acababa na ribeira mariscando, secando ou atando redes. Moitas ían vender peixe transportado á cabeza ata Padrón, Pontecesures ou Noia e podían camiñar “descalciñas de pé e perna”, como dixera Rosalía, e á volta acarrear alimentos de troco (millo, patacas…) para unha casa con abondosas meniñas e meniños que manter.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Tiven a sorte de coñecer a que posiblemente foi a derradeira das entrañables “siñas” que nomea Castelao, a siña Carme a Montañesa. Coa altura de anos que esixe ese tratamento de respecto, conservaba os sinais de muller guapa e galana, e a súa presenza enchía calquera das tres últimas prazas de abastos da vila. Mentres che preparan o peixe, hai tempo a falar e eu aprendín moito dela. Foi quen me narrou esa vida de adolescente e moza percorrendo camiños para vender e mercar. A gran intelixencia e a memoria ben conservadas permitíanlle facer as contas de cabeza e ser usuaria de móbil ata o punto de asombrar co seu manexo. Ela transmitiume saberes sobre peixes e mariscos, e consellos para elaborar pratos con sabores mariñeiros. Caldeiradas excelsas con peixe azul “cheo de sal” ou o engadindo dunha porción do fígado da raia  ao rustrido, que lle dá ao prato presenza e sabor diferentes. Tamén me falou do tratamento das xoubas grandeiras para conservalas uns días en limón, receita que eu modifiquei ata a converter no ceviche particular que moito me sabe. A matriarca de catro xeracións fixo a viaxe definitiva un día da Virxe do Carme, como signo especial para unha servidora do mar.

Co seu recordo quero louvar as mulleres rianxeiras do mar e da casa. As que foron nais, mulleres dos seus homes e heroínas da ribeira. Elas resultaron ser anónimas dúas veces.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

Publicado en Guadalupe Rianxo, Setembro 2016

NA COSTA ÁRTABRA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Entre as múltiples posibilidades de elección para pasar uns días de descanso, goce e aprendizaxe de Galicia, e non só dela, está a costa do Golfo Ártabro, como lle chamou D. Ramón Otero Pedrayo, o xeógrafo de noso que facía poesía describindo a terra, e os grecorromanos Estrabón, Pomponio Mela e Plinio designaron co nome de “Portus Magnus Artabrorum”. O mes de setembro é un tempo ideal para percorrela, porque desce a saturación de visitantes. Tamén porque é tempada na que se pode viaxar con moi boa luz e o día é longo para os percorridos. É tal a diversidade de elementos paisaxísticos que se volve coa impresión de ter revisado o mundo con só andar parte dos concellos de Cariño, Cedeira, Ferrol, Narón, Valdoviño, Ortigueira, Ares  e Mugardos. Para a ancaresa que tivo a sorte de estar en Noruega case á altura do círculo polar por este tempo, a impresión esténdese ás veces a crer que xa viu en Escandinavia a paisaxe dunha Galicia comprimida na que se xuntaran Os Ancares e as rías, escarpadas como os fiordos. A escala é aquí máis reducida, pero igualmente sobrecolledora. O itinerario mostra todas as caras do mar. Desde os acantilados do cabo de Ortegal, punto cero da unión do Catábrico e o Atlántico, con sorte de que o día non estea turbado pola brétema amante ela tamén destas paraxes, o mar pode verse bravísimo contra os aguillóns ou suave como unha danza tecedeira de blondas para as sabas máis luxosas de Neptuno. Unha visión similar tense desde a Vixía Hebeira, onde a terra vive case en soedade non sendo polo gando en liberdade e os xeradores eléctricos que aproveitan o vento para crear enerxía limpa.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Baixando das alturas, atópase san Andrés de Teixido, lugar de peregrinación que mantén a súa fasquía equilibrada na venda de exvotos, recordos e amuletos. Ás praias dunares de Cariño ou Valdoviño chega un mar desbordante en sons transversais con baixo continuo de fondo que parece esperarnos para o baño. Dá medo e atrae a un tempo, mentres a area máis moída se deixa arrastrar pola brisa como bafo que pousa nos montículos móbiles onde florea a azucena de mar e un que outro ramalliño que azulean ese hábitat como en mosaicos dispersos. A lagoa de Valdoviño acolledora de máis de mil aves acuáticas de paso durante o inverno loce unha vexetación palustre de sumo interese. En todas as beiras aparece o fiúncho mariño madurecendo as umbelas dos froitos en contraste co verde das súas follas carnudas. Fixándose, vese que onde chegan hálitos de salitre naceron as malas herbas que hoxe buscan os cociñeiros especializados para dar novos aires aos pratos de peixe. E canto gusta descubrilas. Miradores sobre as rías para gozar de panoramas singulares, monumentos que resisten a decadencia como o mosteiro de Santa Catalina en Ares que ten como árbores do seu xardín externo de sebes xeométricas a castiñeiros centenarios, variada gastronomía e unha infraestrutura hosteleira moi aceptable completan un destino que merece moito a pena.

Publicado en El Correo Gallego (09-09-16)

 

UN RURAL VIVO

rural vivo 1

Estes días desenvolvéronse varias actividades de promoción do noso rural, unhas lúdico-reivindicativas e outras de intervención sobre el ou con propostas de actuación para poñelo á altura do  século XXI, que non pode ser o abandono por derrubo. O mundo rural galego, por variedade e por riqueza natural, histórica e antropolóxica, ten versatilidade para un cambio efectivo e diversificado. Hai moitas voces clamando polo compromiso dunha sociedade que non pode pensarse só en clave urbana, porque o rural é produtor alimentario e de calidade medioambiental. Nos Ancares clausurouse o pasado sábado a VII edición do Campo de Traballo Internacional para o desbroce, reparación de pontigos e repintado da Ruta Quintá-Río Donsal, proxecto da asociación Castiñeiro e Nogueira que foi finalista do Premio Europa Nostra. Este voluntariado participa en talleres de elaboración de produtos agropecuarios da zona con degustación comunitaria. A ruta abriu a comarca de Cancelada ao mundo coas novas tecnoloxías e propiciou xa a restauración de casas e pallozas, e a creación dalgún establecemento de hostelería.

rural vivo 3Ese mesmo día 27, celebrouse no castelo de Doiras a IV edición de Festa da Involución Educativa que organiza a ANPA do CPI de Cervantes para defender o dereito a unha educación de calidade na montaña e no rural. Colabora o CDR Ancares e está concebida como xornada de convivencia con roteiro cultural, mostra de produtos comestibles e artesanais da zona, xogos coas crianzas, música en directo e unha lección ocasional impartida por especialistas no coñecemento da zona, hogano sobre o propio castelo medieval que se atopa en estado lamentable canda os dous compañeiros da comarca. Tamén na fin de semana se celebrou en Monterroso –Granxa Maruxa de Cumbraos- a III edición do Festival Agrogay, tantando abrir o rural á nova visión da condicional sexual das persoas ao mesmo tempo que reinvidica cambios do mundo agrario para non botalo nas mans das multinacionais, senón buscando novas oportunidades de modos de vida, da explotación do campo, e do traballo digno e produtivo para as persoas, facendo riqueza da diversidade.

rural vivoNesta mesma dirección de facer os cambios que precisa o noso rural con urxencia, un total de trece colectivos interesados nun tema cuxo alcance afecta a toda a poboación galega presentou tamén estes días en Pontevedra o manifesto “Compromiso por un mundo rural galego vivo”. Achegaránllelo ás forzas políticas que se presentan ás eleccións autonómicas do 25 de setembro para a súa consideración. Advirten estes colectivos, como as asociacións devanditas levan facendo varios anos, do alto grao de envellecemento da poboación e do abandono do campo coas súas graves consecuencias de alteracións no ecosistema da que as máis visibles son as grandes superficies afectadas polos incendios forestais, que atopan o monte abandonado dos usos tradicionais practicados durante séculos, a perda de biodiversidade e a desestruturación territorial.

Publicado en El Correo Gallego (02-09-16)