CHÍCHAROS POLO SEU

Vou á praza de abastos e vexo chícharos (sempre os chamarei hervellos polo seu nome ancarés) e sei que serán caros porque están xa algo fóra de época e iso encarece os produtos. Pregúntolle polo prezo á vendedora e dime que custan a catro euros o quilo, porque a súa familia ensaia outro modo de vida concorde coa saúde do planeta. Respectan a terra e os seus produtos agrícolas son totalmente ecolóxicos, como os de antes, “polo seu vaia”, e este é un cultivo máis laborioso e lento. Eu tratáballe neles por gustárennos pero, ao saber a historia do seu cultivo, intereseime máis a pesar do canon que acarree coidar a Terra. Nunha conxuntura na que o planeta quere indicarnos cara onde vai cos nosos cambios, inda que algúns se fagan os necios empeñándose en nolo negar, é o momento de poñérmonos a traballar xuntos, cadaquén na parceliña que lle toca, para deter este deterioro brutal do que sairá a Terra pero non imos librarnos ben nin nós nin os nosos descentendes próximos. Son os granciños os que fan a fanega e a medio prazo xa empezarían a notarse estes contracambios, tamén os económicos, con que tales modificacións nos beneficiarían. E merquei os hervellos para usalos ben administrados como elemento que mellora moitos pratos ou como vexetal protagonista á moda francesa cunha fritada de cebola, leituga e folliñas da Mentha spicata, comunmente coñecida por “yerbabuena”.

Unha pode volver destas compras para a casa coa dúbida de se realmente paga ese canon por algo que despois resulta ser unha estafa, pero cos hervellos é moi doado de comprobar. E non só cos hervellos, senón tamén coa froita, moi especialmente coas mazás e as peras. Ponse unha a debullar  esta leguminosa para tirar os grans da súa varxa e cando leva unhas cantas axiña aparece unha proba patente do seu cultivo ecolóxico: o verme en dúas fases de desenvolvemento da súa eiruga. Na mesma varxa adoita deixar non máis de dous grans adentados, polo que case sempre están os outros intactos. Eis o bichiño que nunca aparecerá en plantas tratadas con pesticidas en plena floración para que a bolboreta, xa libre, non deixe a súa posta no óvulo co fin de se perpetuar. E o que de pequena vía normal, porque así viñan sempre como pasaba con algunhas mazás e peras da horta de gran arrecendo, sabor e variedade, volvo velo agora como un galano da vida que asegura que o que comemos non foi envelenado, cando menos con pesticidas, desde as orixes para aumentar a produción logrando así o aplauso de consumidoras e consumidores que se deixan cegar polas colores brillantes e lustrosas, polos froitos perfectos de idéntica forma e calibre, polas variedades foráneas creadas en laboratorio, por todo aquilo que nos debía facer desconfiar de que sexan dados así pola natureza e pensar que estamos comendo alimentos tratados con aditivos que van de herbicidas a conservantes, pasando por abonos químicos, praguicidas, pesticidas e ata por embelecedores, nada bo para a nosa saúde.

Publicado en El Correo Gallego (30-06-2017)

 

 

Advertisements

MARÍA VICTORIA MORENO

Fotografía sacada do Álbum de Mulleres, do CCG

Estaba aí tan recolecta que nin moitas das persoas que estivemos cercanas a ela e coñecemos ben  a súa valía e os seus méritos nos lembrabamos dela como candidata idónea, por moitas razóns, para protagonizar as Letras Galegas do 2018. En canto o seu nome foi seleccionado para poder ser elixida, acendéusenos a luz e a confirmación deste entusiasmo está no apoio que recibiu a través das redes sendo trending topic o pasado sábado. Non é doado facer unha elección aplaudida por todas as persoas que adoitamos opinar sobre as Letras Galegas, que afortunadamente xa somos ben delas, xa que esas Letras Galegas poden mirarse desde moitos puntos de vista. Porque Rosalía, a escritora que no fondo é homenaxeada sempre pola elección da data e o motivo que a suscita, as cumpriun case todas. En primeiro lugar, recolleu a lingua e elevouna da súa agrafía á literatura e á lingua de comunicación normal que acabaría sendo. Este último feito inda está en proceso, pero xa non se lle nega ao idioma galego a capacidade de comunicación a todos os niveis e en todos os rexistros. Polo tanto, aprezar unha lingua e elevala ante o alumnado no Instituto de Lugo, como fixo María Victoria Moreno, é un mérito que debe terse en conta e que posiblemente se tivo. Porque desde a súa presenza en Galicia a principio dos anos sesenta, abrazouna como propia para a súa comunicación e a súa pluma literaria. Ela adoitaba dicir que non era escritora alófona, termo que se aplica a aquela persoa que escribe nunha lingua allea, porque tiña o galego como seu e nel pensaba e quería en voluntario acto de amor. Outro servizo valioso para as Letras Galegas foi ensinar esa lingua adquirida no seu nivel estándar, porque o pobo depositario dela era ao mesmo tempo analfabeto no seu idioma. María Victoria ensinouna gratis et amore a grupos desexosos de a saber a través de distintas asociación, sendo na súa tarefa precursora do que irían facendo outras persoas xa destinadas a iso.

Unha gran necesidade das Letras Galegas era crear ficción que posibilitase á xente noviña e nova ter acceso á súa literatura para vivir nela o lecer, a aprendizaxe idiomática,  e o desenvolvemento cognoscitivo e emocional. A calidade das súas obras literarias para estas idades está sobranceada polos premios, pola súa consideración internacional e polo número elevado das súas edicións. Foi unha das pioneiras dunha literatura sen apenas tradición nas nosas letras, dando paso a autoras e autores de calidade que continúan aquel labor. Inda era necesario sistematizar o estudo das Letras Galegas Literarias que esixía o acceso á Universidade. E aí estivo disposta a colaborar, como por exemplo no manual “Literatura Século XX”. Non hai baremo para os méritos dunha elección con miras a estudar a obra de alguén que traballou polas Letras, para espallar o seu coñecemento e darlle a merecida honra polo seu traballo. Creo que todo isto se conxuga moi ben na elección de María Victoria Moreno.

Publicado en El Correo Gallego (23-06-17)

DITOS PARA IRMOS TIRANDO CONTRA OS VENTOS

“Non se gañou Zamora nunha hora” ou “Máis se perdeu en Cuba”, son ditos para soportar as frustracións que nos vai deixando o mercadeo coa vida. Porque a vida é un comercio entre o desexo e a realidade, que poucas veces chegan a trato. E para nos ir consolando do desaxuste aparecen ditos paliativos sacados dalgún feito extraordinario. Algo máis da metade dos parados maiores de 55 anos pensan que non volverán ao mundo laboral e temen o aspecto económico da súa xubilación involuntariamente adiantada. Non os pode consolar o tempo que tardou en se gañar Zamora. A outros moitos colectivos e persoas pásalles o mesmo. Para que un dito sexa valedeiro hai que verlle certas probabilidades de aplicación co que se trae entre as mans. Así que a sentenza, que nace en “La Celestina” (“En una hora no se ganó Zamora”), non vale de moito en tempos de aceleración. O segundo dito fai referencia á Guerra que España mantivo cos Estados Unidos en 1898 na que perdeu os últimos territorios do imperio americano. Inda soe engadírselle “e volveron silbando”, engadindo máis resignación, pero non foi así. Aquel acontecemento considerado desastroso chegou a arrastrar ao pesimismo a toda unha xeración de escritores que leva o nome dos últimos díxitos da data.

Claro que nestas cousas de guerras pode pasar de todo co transcurso do tempo. E inda simultaneamente. Os bos adoitan venderlles armas aos malos, que alguén llelas vai vender. As armas foron sempre negocio perverso,  mortífero pero moi produtivo. Un negocio que mata e asola, pero ao que parece difícil renunciar, porque cando se emprende é para sacar diñeiro a toda costa. Segundo o “Centre d’Estudis per la Pau J.M. Delàs”, o valor das nosas exportacións de armas elévase a 4.052 millóns, tendo a Oriente Medio como cliente prioritario. E despois da destrución e do sangue quente correndo sobre a terra, veñen os tratados de paz ou a paz por si mesma para cambiar os puntos de vista ao xulgar os feitos. Que os que na guerra de Cuba eran insurrectos para os españois, eran patriotas para os cubanos. E os heroes de noso –soemos engadirnos como suxeitos da historia en calquera época para poñer énfase-, como o Eloy Gonzalo que prendeu lume ao refuxio da fronte de Cascorro, eran uns asasinos. Puntos de vista que trae o tempo, porque non se gañou Zamora nunha hora. Os tempos da historia son moi lentos e quen diría que lle iamos atopar pexas á aquela transición posfranquista que fois considerada modélica. Aquí si que non cómpre pensar que máis se perdeu en Cuba e quedar tranquilamente. Hai que poñerlle remedio de forma impecablemente democrática. Porque a democracia, o mellor réxime de goberno que se ten descuberto ata hoxe, permite cambios necesarios para a protección, dignidade e proveito da cidadanía. E as constitucións democráticas non son intocables, porque conteñen en si mesmas a posibilidade de seren modificadas para se adaptaren aos tempos e cambios que desenvolven as sociedades.

Publicado en El Correo Gallego (17-06-17)

DISCURSO DE RECEPCIÓN DO “IV PREMIO IES DE BECERREÁ Á PROMOCIÓN DA LINGUA E A CULTURA GALEGAS NA COMARCA DOS ANCARES

Director do IES, concelleiro de Cultura, miñas amigas galardoadas no outro apartado, coordinadora do ENL, representante da ANPA no Consello Escolar, profesorado, alumnas e alumnos:

Grazas por esta distinción que eu valoro moito, como non podía ser doutro xeito. Permitídeme que traia de Rianxo a cita dun parágrafo de Castelao do retrinco “Sabela”, que cambiando o que haxa que cambiar, ten moito que ver co que eu sinto aquí entre vós:

“A miña vila quixo agasallarme e alá fun eu. Desembarquei baixo o estrondo das bombas entre o entusiasmo dos vellos amigos, que acugulaban o peirán e a ribeira. O azougamento non me deixaba camiñar, e se sodes sentimentais comprenderedes a miña emoción, porque a vila natal non é coma tódalas vilas”.

En 1940 nacía nesta vila a filla de Abelardo, que mellorara a aprendizaxe do oficio herdado de xastre en Madrid, e de Elvira, que levaba 11 anos en Euskadi onde traballara de modista para Balenciaga. Soaban inda tambores de guerra e os “ais” da forte represión franquista que sufriu esta zona e á nena tocoulle unha infancia de miseria moral e material, paliada pola familia ben singular que a recibía. Seus pais, contra o que xa era case habitual pero ía en aumento, mantivérona na lingua e na cultura dos seus, eles que coñecían ben a outra. É ese un dos galanos máis importantes que recibiu. O segundo, foi seu irmán Ovidio, catro anos máis novo. Ambos viviron a experiencia que hoxe chaman  home schooling. El non pisou a escola e ela saíu no primeiro ou no segundo curso, dato que eu, aquela nena, desexo establecer. Ausentes da escola, aprendemos no faiado con libros e unha imprentiña para escribir  e a colaboración dos contos alugados na librería PAHE. Na xastrería, canda o oficio familiar, mergullábanse na vida do complexo e ricaz mundo relatado día a día por unha clientela múltiple e fluínte que facía de cada feira unha festa. O terceiro regalo foi iniciar o bacharelato aos 13 anos, compaxinando a Academia de Don Jaime co traballo de oficiala do taller. Debo agradecer hoxe e aquí a intervención impagable da Sra. Carme do Ferreiro da Feira que me dixo unha tarde de setembro, ao ir recoller unha cesta de pan que nos cocían no seu forno público: “Ti vales moito para estudar. Pídelles a teus pais que te manden”.  Díxeno á volta e sorprendéronse moito. Miña nai foi xa desde o día seguinte –a data de aniversario das dúas- a gran valedora e conseguímolo co esforzo compartido por toda a familia. Mestra xa, aos case 21 anos, mandáronme a Vilaver como interina. Alí abrín as alas para voar persoal e profesionalmente, pois acababa de pasar dun oficio que sabía á perfección a outro para o que a penas me prepara a Escola de Maxisterio de Lugo.

Nos montes de Ancares confirmei a vocación de pertencer  plenamente ao país, inda que escolarizara en castelán como nos viña imposto. Non obstante, a lingua volvía á normalidade ao botar os pés fóra da escola para vivirmos todos naquela cultura milenaria que Cervantes e a contorna conservaron ata moi tarde polo desleixo das administracións que nos mantivo incomunicados. Deloutro lado do Navia, agora en Quintá de Cancelada, acabei de me instruír en todo o que non me ensinaría a Universidade -na que xa estudaba outravolta por libre- porque precisaba ancorar ben os pés na terra dos meus. Alí nacín tamén como escritora publicando despois no 1972 o primeiro libro. Daquela xa traballaba en Armesto, pero vivía na casa de Becerreá. Ese mesmo ano, vendo o absurdo que era falar nunha lingua e escribir noutra, iniciei a aprendizaxe do galego escrito para normalizar a miña vida. No ano 1975 trasládome á cidade e xa impartín clase voluntaria de galego, ao abeiro da Lei Villar Palasí do ano 1970, nun colexio de Ferrol, onde impartín xa clase da 2ª Etapa de E.X.B. Cando se fixo obrigatoria na escola en 1979, dediqueime plenamente ao ensino da lingua e da literatura galegas ata a prexubilación no IES Xelmírez I de Santiago no ano 2001.

Se vós me honrades cunha distinción tan importante para min, eu tráiovos a ofrenda do que lles debo aos Ancares.

-Débolles poder estudar, pois as súas xentes déronme esa posibilidade por seren clientela da xastrería. Meus pais pedíronme que non esquecera isto e quero así manifestalo hoxe en honra deles.

-Débolles posuír unha lingua riquísima en vocabulario, xiros e recursos expresivos que pouca xente ten hoxe tan viva e operativa para a literatura e a comunicación.

-Débolles ser poeta e ter o pouso dun mundo narrativo do que levo publicado cousas e do que estou tirando nestes momentos.

-Débolles ter un reino encantado no que situar contos e poemas infantís que empecei a escribir para que os nosos nenos tiveran libros na lingua que quixemos que falasen sendo urbanos sen contacto permanente co mundo rural.

-Débolles ter participado dunha singular cultura con medios de vida ligados a valores de ecoloxía e de cooperación que hoxe empezan a ser arqueoloxía e contidos etnográficos que van agacharse aos libros. Neste mundo que compartín coa miña xente baseo moitas das columnas de prensa que escribo desde 1992. O catedrático de Historia Moderna da USC e académico da RAG, Pegerto Saavedra, maniféstame frecuentemente o seguimento gozoso que fai destes temas e a petición de que lles dedique máis tempo, porque a Galicia antropolóxica que aínda latexa aquí non debe pasar ao olvido, cando menos nas xeracións do inmediato futuro.

Se a patria da persoa é a súa infancia, aquí está a miña patria, inda que manteña relacións de veciñanza e pertenza cos concellos de Rianxo e Santiago de Compostela, e de amor conxugal coa Terra Chá. Esa infancia durou 35 anos de aprendizaxe que empezou na nacenza e acabou na asunción plena dun país normal, cuxa lingua é normal dentro dunha cultura normal, propia e irrepetible canda todas as do mundo e solidaria con elas.

É o meu desexo dedicarlle este premio a quen comparte comigo a vida e os ideais xa vai para 42 anos, o escritor Xesús Rábade Paredes, que me acompaña. E tamén agradecerlles moi especialmente a Ovidio e Alicia, os meus irmáns, que sigan sendo o forte lazo familiar que me ata á vila.

Reitero o meu agradecemento ás alumnas e alumnos que recitaron poemas dos poemarios Festa do corpoNas hedras da clepsidra durante este acto. Fago outro agradecemento extensivo ás persoas presentes neste acto, a toda a comunidade educativa e aos Concellos da Comarca, desexándolle a este IES, que se revela como un foco irradiador de cultura, moitos éxitos na frela de traballar pola normalización dunha terra que só será ela se se asume e mantén a súa lingua milenaria, esa “lingua dos avós que temos mortos”, adaptándoa ás innovacións que vaian vindo, mais sen deixarse asoballar por elas nin por ningún outro idioma que, en ningún caso, é superior ao propio.

Helena Villar Janeiro (09-06-17)