O ÉXITO DUN MITIN RESUMIDO

Non é moita a información que podo aportar da “Casa del Pueblo” de Becerreá máis que a súa ubicación e algún dos traballos culturais e políticos que se desenvolvían nela durante a II República.

O edificio, situado na curva da Ribadiña da estrada xeral,  fora “salina” (lugar de venda do sal ao final do monopolio), nome que herdou moito tempo tendo pasado por el a “Casa del Pueblo”, o cine, e o café hoxe Restaurante Correos, pola proximidade que tivo nos primeiros anos co servizo trasladado á Avenida de Navia.

Na Casa del Pueblo facíase cultura. Un grupo de afeccionados representaba obras de teatro, e as Misións Pedagóxicas da República proxectaban cine e programaban charlas e conferencias. Había tamén mítines nos que interviñan oradores que ás veces sobrevoaban a capacidade de asimilación dun auditorio maioritariamente rural, precisando de alguén que fose capaz de reinterpretalos.

Nun dos últimos mítines socialistas, un home moi novo vido de fóra facía alusión á sublevación de Jaca nun castelán de fonética moi allea á que o persoal estaba afeito a escoitar. Nun arrouto poético dixo algo parecido a que lle gustaría que as mans das  campesiñas da zona recollesen ramalletes de flores silvestres en mañá transparente e as colocasen sobre as tumbas de Galán e García Hernández. Aquel discurso parecía cabalgar nunha nube ata que un paisano de Fontes, vendo o tempo e a ocasión perdidos, subiu ao escenario, colleulle o micro ao poea e pronunciou  unhas palabras abaixadas á realidade que tiña diante dos ollos:

-O que vos quere dicir este señor é: “O socialismo convenvos. Se o quereis colleino e, se non, fodeivos”.

Nunca tantos aplausos se oíron naquela sala nin tan conquistada foi tanta xente con tan poucas palabras. Lástima que aquela zona fose desde os inicios do levantamento franquista profundamente castigada con persecución e mortes, poñendo o seu alcalde á cabeza dunha lista de crimes abominables, que inda está por escribir.     

RIANXO E BECERREÁ: OS DOUS DANIEL

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

As miñas vilas de acollida e de nación tiveron senllos médicos homónimos traballando contra a gran peste de 1918, chamada “Peste Española”. O rianxeiro, que non se dedicaba á medicina, descolgou a bata branca para atender a súa veciñanza precisada. Quizabes motivado pola dor, datou en 1922 un dos seus maxistrais relatos: “O retrato” (Retrincos: “Por amaina­la conciencia guindei co meu título de médico no fondo dunha gabeta, e busquei outra maneira de me valer. As xentes xa non sabían que eu era dono de tan tremenda licencia oficial; mais unha noite foron requiridos os meus servicios”….

Castelao sobreviviu a unha pandemia tremendamente cruel porque engadía o fenómeno da catalepsia. A xente tiña pánico a morrer e inda máis a ser enterrada viva. A aquel Daniel quedáballe moito tempo por diante para volver ao seu e ser gran artista e guía imprescindible para pensar o país.

Durante a mesma peste, Becerreá tivo outro Daniel médico, chegado de fóra recén casado, que morreu atendendo os moribundos, pois a peste era moi rápida matando. Posiblemente non esperase da vida máis que ser un bo profesional dunha vila afastada. Pero o seu nome quedou para a posteridade na lápida amorosa máis bonita que podía esperar a tumba que o acolleu nun cemiterio estraño.

“DANIEL MÍO, TU ESPOSA VIVE PARA TI”

Descubrina nas relativamente frecuentes visitas ao cemiterio e, tras da impresión desta lectura singular entre todas as outras, conseguín recuperei aquel heroe nos recordos de infancia de meu pai.

MULLERES DA POESÍA ROSALIANA

Debuxo de Miguel Elías

 

Sempre é difícil deslindar ao poeta da voz lírica dos poemas. No  caso de Rosalía, e sen chegar ás teses de Machado da Rosa que fundamenta a creación rosaliana na súa atormentada biografía, é fácil ver a poeta tras das composicións nas que o lírico feminino está desacougado no seu pensamento ou na súa conciencia, elevada culturalmente. A muller que sofre penurias económicas, gravísimas inxustizas humanas e fortes coiteladas sentimentais, sempre en maior medida que os homes ao longo de toda a obra rosaliana, está algo máis afastada da biografía rosaliana, pois trátase dunha muller do común que ten como prioritaria a tarefa de sobrevivir, unha muller habitualmente soa e ensumida na pobreza.

Esa muller desacougada no seu pensamento e na súa conciencia, viva imaxe da propia Rosalía, transita polos poemas de Follas novas.

Un poema prototipo desta muller que pensa é o que inicia Follas novas.

 

Daquelas que cantan as pombas i as frores,

todos din que teñen alma de muller.

Pois eu que n’as canto, Virxe da Paloma,

                        ¡ai!, ¿de que a terei?

 

Rosalía reflexiona acerca da consideración que a sociedade da súa época ten das mulleres que fan incursión na vida pública, e das poetas moi en particular, unha actividade que deixada nas mans delas víase case ridícula. Este tema xa o tratara no seu ensaio Las Literatas (1865):

“Y yo, a quien sin duda un mal genio ha querido llevar por el perverso camino de las musas, sé harto bien la senda que en tal peregrinación recorremos. Por lo que a mí respecta, se dice muy corrientemente que mi marido trabaja sin cesar para hacerme inmortal. Versos, prosa, bueno o malo, todo es suyo; pero, sobre todo, lo que les parece menos malo, y no hai principiante de poeta ni hombre sesudo que no lo afirme”.

E volveuno a tocar no prólogo de Follas novas (1880):

“… ¿Mais dirase por eso que me teño por unha inspirada, nin que penso haber feito, o que se di, un libro trascendental? Non, nin eu o quixen, nin me creo con forzas pra tanto. No aire andan dabondo as cousas graves, é certo; fácil é conocelas, e hastra falar delas; mais son muller, e ás mulleres, a penas se á propia feminina fraqueza lle é permitido adiviñalas, sentilas pasar. Nós somos arpa de soio dúas cordas, a imaxinación i o sentimento: no eterno panal que traballamos alá no íntimo, solasmente se dá mel, máis ou menos doce, de máis ou menos puro ulido, pero mel sempre, e nada máis que mel. Que si os problemas que tén ocupados ós máis grandes entendementos, teñen algo que ver connosco, é nentramentras que os que comparten e levan a unha con nosoutras os traballos da vida, non poden ocultarnos de todo as súas tristezas e os seus desfalecementos. É deles ver as chagas e sondalas e buscarlles procuro; é noso axudarlles a soportalas, máis con feitos iñorados que con palabras e romores. O pensamento da muller é lixeiro, góstanos como ás vorvoletas, voar de rosa en rosa, sobre as cousas tamén lixeiras: n’é feito para nós o duro traballo da meditación. Cando a el nos entregamos, imprenámolo, sin sabelo siquera, da innota debilidade, e se nos é fácil engañar os espíritus frívolos ou pouco acostumados, non sucede o mesmo cos homes de estudio e reflexión, que logo conocen que baixo da crara corrente da forma non se atopa máis que o limo insustancial das vulgaridades”.

Verbo das primeiras palabras, e segundo se desprende da lectura de Cartas a Murguía II, Rosalía acabou sendo moi considerada cando menos nun sector da sociedade polo que o seu home recibe moitos pésames gabanciosos da grande escritora xa no momento do seu pasamento, ata o punto que o avogado Francisco Rodríguez Marín, de Osuna, lle escribe por se a grande escritora Rosalía Castro de Murguía, que acababa de finar, tiña algo que ver con el. Tocante ao prólogo de Follas, debemos supór que esas desconcertantes palabras da autora son pura ironía, porque non poden estar máis en contradición co libro e ela sabíao moi ben.

Esta muller que reflexiona está tamén en Cando penso que te fuches, Unha vez tiven un cravo, ¡SILENCIO!, AMIGOS VELLOS e moitos outros poemas deste libro singular.

A muller desacougada moralmente chea de remordementos, sobre todo por ter caído na trampa dos “amores cativos”, mal vistos pola sociedade, pertence a calquera clase social:

-¿Tes medo, miña vida,

a seres nos meus brazos sorprendida

e a que xuntos amándonos morramos?

-¡Ai, non, que a dicha así fora cumprida…!

            Mas partamos…, partamos…

¡E adiós, paz e virtú, sempre querida!

 

-Mais a que así querer sabe,

non debe ter pai n’irmán;

nin home, si é que é casada;

nin fillos, si acaso é nai.

   -Espanta o que estás decindo…

Mais eu sinto que é verdá;

lévame, señor, que irei

onde me queiras levar…

 

Hai un poema de carácter simbólico, O encanto da pedra chan, no que a muller-nai que busca fortuna –a nai preocupada polos fillos é un tema recorrente en Follas- debe pagar un alto precio moral pola felicidade e abandona o intento horrorizada.

 

Co sono da inocencia,

que non turban remorsos da concencia,

            i a Virxen ó seu lado

dormían os meus ánxeles na cuna,

cando, ás furtadas, nun sereno día,

co peito palpitante de alegría

soia saín en busca da fertuna.

 

    Iña tras dun tesouro cobisado,

            de todos iñorado,

mais do que solasmentes eu sabía;

e n’era só de prata, non só de ouro

  aquel sin par tesouro,

que era de un canto deseiar podía.

  “Ó fin, sorte, cansache,

i o quiñón que famenta me negache

            na hirencia dos praceres,

dándome só o das ansias e as peleas,

            cal a aqués que ben queres,

ora darasmo en gustos ás mancheas”.

-¡Pois bebamos!, ¡bebamos!-

repetín eu, trubada e non de viño,

sin que o sinal da crus antes fixese

pra que ben me emprestase o que bebese…

I hastra o líquido fresco e cristaíño

            os dous nos abaixamos

            e ambas bocas mollamos…

 

    Nunca me olvidarei daquel momento

de inmensa dicha e de infernal tormento,

pois de dentro da copa

            saíndo de repente

unha e outra cabeza de sarpente

contra min se volveno desatadas,

            e todas xuntamente

            a un tempo asubiaron,

            e nas entrañas mesmas

o aguillón pezoñoso me encravaron.

 

A muller con este desacougo moral está tamén en Non hai peor meiga que unha gran pena,

-¿Quen te pragueou, ña filla?

¿Que males, meu ben, fixeras?

-Non me preguntés, mi madre,

vale máis que nunca o sepas.

Secretos desta feitura

deben dormir antre as pedras.

-Fala, rapaza, que sinto

ferverme o sangre nas venas.

-Que eu non vexa a luz do día,

que a luz a min non me vexa…

Mi madriña, mi madriña,

non me maldizás cal ela,

deixame ir co meu sacreto

dormir no fondo da terra.

Rosalía trata de situacións sociais nas que a muller actúa aguilloada pola dureza da vida que a obriga a defenderse de moitas adversidades para sobrevivir ela e os seus. Non esquezamos que a nosa autora dá fe de que o ser humano pobre por antonomasia é a muller, en todas as posibles idades:

Pode ser nena:

 

Polas silveiras errante

vexo unha meniña orfa

que triste vai marmurando:

-¡Ña Virxe, quen rosa fora!

-¿Por que qués ser rosa, nena?-

lle preguntei cariñosa.

I ela contesta sorrindo:

-Porque non tén fame as rosas-.

A resposta desta meniña amóstraa como aprendiza de filósofa que non ía ter doado filosofar.

 

Ou presumiblemente unha muller avellentada pola pobreza:

… e cos húmedos montóns

de terra, onde algunha probe

ó amañecer se enterrou.

Esta muller popular é inxeniosa. Coa súa intelixencia natural, pode vencer ou paliar os elementos adversos, sexan da índole que sexan. Incluso amostra recursos espirituais para poder cun medo imposto pola superstición popular:

 

…mais acordeime da Virxe

que sempre conmigo levo;

résolle un Ave-María,

e cobrando novo alento,

como os páxaros do mare,

nadando paso o regueiro,

corro a enriba do valado,

brinco en baixo do portelo,

e desde alí berro estonces

con cantas forzas eu teño:

¡Non che teño medo, moucho;

moucho, non che teño medo!  

E sabe empregar a coiraza do humor perante situacións sociais absolutamente impostas:

 

Que zambo ou trenco,

sempre é bo ter un home

para un remedio

 

Do direito, do rivés,

matrinomio, un dogal es;

eres tentazón do inferno;

mais casarei…, pois non inverno

¡non ter quen lle a un quente os pés…!

 

A súa sagacidade chega a invertir os roles sociais imperantes coa connivencia doutras conxéneres:

 

  Pepa, a fertunada Pepa,

muller do Xan que sabemos,

mentras seu home traballa,

ela lava os pés no rego,

cátalle as pulgas ó gato,

peitea os longos cabelos,

bótalles millo ás galiñas,

marmura co irmán do crego,

mira si hai ovos no niño,

bota un ollo ós mazanceiros,

e lambe a nata do leite,

e si pode bota un neto

ca comadre, que agachado

traillo embaixo do mantelo.

 

É tamén a muller que busca a mantenza e a calor que lle faltan e os descobre onde abondan, como Xuana, que finxe ser xorda para entrar na casa dunha montañesa rica a compartir unha noite de enchenta:

 

“Alá enriba da montaña,

sai fume das chamineas…

Valor, meu corpiño vello.

Levaime aló, miñas pernas.

 

-¡Inda nunca Dios me dera-

dixo o cego-, que esa xorda

sabe máis que eu, abofellas!

-Merece comer compango                            

e voullo dar, miña vella,

porque onde queira que a atopo,

gústame sempre a sabencia.

¡Coma e fártese! Aquí ten

talladas e viño…; beba,

beba pola miña conta

á salú das montañesas-,

dixo a dona, e doulle un plato

de callos como unha cesta

 

Ou mesmo rescata os pequenos recursos materiais da súa pobreza cando lle negan axuda as persoas máis pudentes:

Volvinme á miña casiña

alumada do luar;

rexistrei cada burato

para ver de algo atopar;

atopei fariña munda,

un puñiño a todo dar.

Vino no fondo a artesa.

Púxenme a Dios alabar.

Na súa pobreza e humildade, esta muller rosaliana pretende ser un modelo moral para os seus fillos e aconsellalos ben ata na hora da morte:

-Se inxenuo e leal sempre,

            perdoa a quen te ofenda,

fai ben decote a amigos i enemigos

e, á porta franca, sin temor espera:

n’ai máis que un Dios i unha moral que salve

            ós tristes fillos de Eva.

 

Esto a probe viuda

do montañés, morrendo antre a miseria,

resinada ó seu fillo lle dicía…

I a Dios o esprito lle entregou serena.

Pero non todas as mulleres rosalianas son virtuosas. Non é difícil adiviñar tras esta arenga a unha muller cativa que lles outorga ás súas semellantes a ruíndade moral por antonomasia:

   -Ti, a feiticeira e branca como as neves,

            i a linda antre as millores;

ti, arredor de quen, cal as abellas

a redor dunha rosa andan os homes

(xente que o mesmo acaso que as mulleres,

é dada a toda crase de traizoes);

non queiras en jamás, si es queridora;

non dones en jamás, mas que che donen;

si é que te firen, miña prenda, rite;

si é que te engañan, meu amor, non chores.

Finalmente, pode ser tamén a muller forte, a aldraxada que, soa, solteira responsable única dos seus fillos, chega ás últimas consecuencias na defensa da súa honra e no recordo da súa prole. É a que recorreu ás instancias superiores para buscar xustiza. Como non a atopou nin na terra nin no ceo, tómaa ela pola man:

  Mireinos con calma, i as mans estendidas,

dun golpe, ¡dun soio!, deixeinos sin vida.

I ó lado, contenta, senteime das vítimas,

tranquila, esperando pola alba do día.

 

2006

APRENDER A LINGUA (MATERNA)

Ante unha foto de Marilyn cun precioso abrigo beixe, viaxo ao taller familiar onde axudei aprendendo o oficio da costura. Na época que evoco, os abrigos das mulleres eran soltos (ensanchando a caída desde os ombreiros ) ou entallados (axustados á cintura e nesgados abaixo). As chaquetas dos homes, redondas ou de traspaso. Así foi como aprendín as dicotomías sen saber o seu nome. Así é como aprendín o vocabulario que  daquela me bastaba para enterme co mundo, inda que máis tarde tivera que aprenderlle novos significados.

A miña adquisión idiomática está unida ao taller de costura. A palabra vistas non era a panorámica que se podía divisar desde un lugar privilexiado, senón unha parte dos dianteiros da chaqueta. Baixos non eran nin cantantes de voz grave nin a primeira planta dos edificios, senón o fondo das prendas. E podería dicir o mesmo de calado de cantos, forrar pasamáns, punta de gabián ou picar peitos.

As linguas apréndense uníndoas ao contexto das actividades da familia, da concorrencia de compañías afectivas e lúdicas, das características do medio socioeconómico e ambiental. Con estas palabras vaise construíndo interiormente o esqueleto do mundo. Despois, coa apertura doutras aprendizaxes, complétanse, arriquécense e xa nos serven para entendérmonos con outros falantes dese mesmo idioma que tivesen percepcións iniciais ben diferentes. Durante este proceso, ten cabida a aprendizaxe doutra(s) lingua(s), feito que aumentará a nosa capacidade de relación.

A familia é fundamental na aprendizaxe dun idioma porque a comunicación entre os seus membros ten moita carga emocional e o uso da palabra está fortemente motivado pola comunicación das necesidades. Pobre daquela criatura á que lle fagan crer, por activa ou por pasiva, que a lingua da súa casa é menos valiosa que outra que lle poñan de modelo para se entender cos demais! Por esa intervención infame, un falante pode perder a súa primeira lingua, porque esa idea interfire, se non hai un apoio consciente que a equilibre, incluso en seguir falándoa cos seus. Non hai nada máis anómalo na comunicación que o feito de que na casa se falen idiomas diferentes por franxas de idade, que as nenas e os nenos se dirixan aos seus proxenitores nunha lingua diferente á que estes falan entre si, maiormente se a lingua primeira ten presencia natural na sociedade. E cando unha sociedade, como é a nosa, acepta con toda normalidade ou mesmo provoca que pase isto, hai que pensar que perdeu moito en saúde social.

O LIBRO DE MARÍA. CANTAN OS NENOS

Cando María do Cebreiro (nacida en 1976) precisou arrolos, eu cantáballe “Las canciones de Natacha” de Juana de Ibarbourou. Levaban música miña, pois fixera cursos de pedagoxía musical con Jos Wuytack e estaba volcada na música infantil. Seu pai, Xesús Rábade Paredes, díxome que podiamos escribir tamén as letras e alí naceu O libro de María, cuxa poética foi a primeira creación colaborativa de nós os dous, non moi longa pero si moi intensa.

E non foron só anainas, senón cantos para acompañar feitos rituais da vida da nena –e axiña a de Abe, seu irmán-: comer, deitarse, xogar á rolda, apandar… E tamén para falar das orixes do seu nome, do mundo urbano, da escola… O libro era tamén un método de aprendizaxe musical no que se iniciaron os nosos nenos antes de acudir ao Conservatorio. Ao coñecelo, utilizouno tamén nas súas clases a directora e profesora do Conservatorio Histórico de Santiago, Sally Albaugh, tristemente finada no ano 2007.

Foi o primeiro orixinal que tivo Edicións Xerais de Galicia. Preparouno, encargou os debuxos ao tamén debutante Xan López Dominguez, que o asina como Xan, e as partituras, mais non chegou a publicalo, traspasándollo á Consellería de Cultura que o rematou e distribuíu polos centros e bibliotecas de Galicia. Con todos estes atrancos non se publicou ata 1984, despois de ter formecido xa de cancións para o Festival de Canción Infantil Cantareliña, nacido en 1983. O noso traballo non foi remunerado, pero a ampla difusión do libro en tempos duros para o idioma pagou con xenerosidade o feito de crealo e dalo ao público.

O libro de María recibiu o pado curso unha homenaxe no Colexio Brea Segade de Taragoña (Rianxo), servindo de base para o festival das Letras Galegas 2019. Inmensa gratitude ao alumnado e ao profesorado deste benquerido centro.

Proxección autoral das poetas galegas nas redes sociais dixitais.

Xa está á vosa disposición o traballo posdoutoral de Inma Doval “Proxección autoral das poetas galegas nas redes sociais dixitais. Aproximación a catro casos representativos: Helena Villar Janeiro, Dores Tembrás, Afra Torrado e Estíbaliz Espinosa Río”, que podedes ver no seguinte enlace https://ruc.udc.es/dspace/handle/2183/24752

LEVA HORA BOA?

Paroume hoxe na Rúa do Hórreo de Santiago unha muller entrada en anos para me preguntar:

-Leva hora boa?

-Creo que si –dixen arremangando un chisco a manga esquerda-. As dez e media.

O meu reloxo marcaba unha máis porque me nego a cambialo mentres poida manexar a dobre irrealidade. Veiga de Nullán non mudou o seu Roskopf o 16 de marzo de 1940, tal como mandaba o BOE, cando Franco obsequiou a Hitler endilgándonos a hora alemana. E con el morreu, coa hora pola vella, que así se chamou unha boa tempada a que perdemos. Eu non son tan heroína coma el e só a teño desenfocada medio ano. Aquela broma alemana xa pasa por normal e a ver cando desaparece a de vai e vén.

As horas son fraccións de tempo que miden os reloxos cando funcionan: cada sesenta minutos pasa unha. Pero existen horas non suxeitas a canon: as psicolóxicas, curtas ou enormes, e as de camiñada, que fan que un punto poida quedar a dúas, a tres ou a unha e media, segundo quen nos informe da distancia. Outra variante elástica é a do paso de repartidores.  As cartas, o pan, o peixe, o butano… marcaron no rural cando se erguer, almorzar e xantar, e inda hoxe son unha referencia. Balbino da Pereira ía levar o correo a Guilfrei e estivo tentado varias veces de alterar a vida daquela xente á que lle servía sobre todo de reloxo, porque era bo pero algo traxugado.

Os galos tamén colaboraron con certa aproximación a medir o tempo mentres andou guiado polos fusos horarios, marcando un fito cada tres horas a partir das doce da noite. Despois deron os pobres en estorbar nos barrios das cidades que soportaban os intempestivos toques monacais de maitines, laudes e prima, pero non querían vestixios do mundo rural que abandonaran. E era bastante fiable o rastro que o sol vai deixando nos obxectos verticais polo bo tempo. A paisanía indicáballe á rapazada cando sacar o gando ao pasto segundo unha cota onde debía estar o sol, que e o fundamento dos milenarios reloxos de pedra.

O médico de Cebrea receitaba medicinas “cada tres hora polo reloxo”. Oíao cando eu esperaba a miña quenda de consulta. E volvía facer fincapé no detalle ao despedir xa na porta os doentes e a quen os acompañaba:

-As horas son polo reloxo. Horas do reloxo.

Porque as do reloxo, fose de peto con leontina, de peto oculto, de pulso ou do que fose, se funcionaba, eran a boa hora. As outras todas non valían para sandar, nin para coller un transporte, nin para entrar nunha oficina.

Se soubese a señora que ben lle entendín o que me preguntaba…