PRESENTACIÓN DE “O LIBRO DOS LIBROS”

A convalecencia dunha pequena intervención ocular non me permitiu estar este serán na presentación de “O libro dos libros”, un volume de relatos que publicou a Editorial Galaxia (2018) no que tiven a honra de participar con narradoras e narradores de diferentes xeracións e estilos, e que resulta unha significativa polifonía arredor do mundo do libro, das bibliotecas, da literatura, das librerías…, é dicir, de todo o que o título suxire.

O acto foi pensado para facer unha pequena presentación do traballo de cada participante presente (Marilar Aleixandre, Andrea Barreira, Antón Riveiro Coello, Rosalía Fernández Rial) e un debate arredor do enunciado “Onde vai o relato?”  Non podendo estar na Librería Couceiro de Santiago como quixera, práceme “tirar do fío” para deixar unha reflexión sobre ambos aspectos, inda que teña xa perdida a riqueza do contraste. Así pois, o meu relato, “Evolucións”, é un tributo a don Ramón o Libreiro, que tiña en Becerreá o único espazo público promotor de cultura mediante o aluguer de cómics, contos, e novelas rosa e do Oeste. A narradora vai contando a transformación que fixeron dela as letras, desde esta lectura de alugar da infancia á literatura, a través de dous libros atopados na casa e posteriormente de dúas adquisicións persoais na xuventude, transformación paralela á que  traerá como sultado na vila a desaparición do espazo triangular de traballo que demarcaba a librería coa súa propia desaparición, a da albardería, do surtidor de gasolina e do reloxeiro.

Verbo da pregunta directoa sobre o relato podemos darlle dúas dimensión: onde está e cara onde camiña. O relato é, xunto coa poesía, o subxénero narrativo máis de noso. O desenvolvemento da prosa galega fíxose a través de grandes relatistas: Castelao, Dieste, Fole, Cunqueiro, Blanco Amor… Sen embargo, parece non espertar hoxe tanto interese entre as narradoras e narradores, que prefiren a novela como expresión dos seus diferentes mundos e proxectos. Cara onde camiña o relato? Eu augúrolle unha re-conquista de terreo, non só porque non debamos deixar esmorecer o que nos é máis propio, senón tamén porque se presta a unha lectura rápida e completa, feito que se avén aos condicionantes espazo-temporais que lle impón ao feito de ler a sociedade tal como a desenvolvemos.

Advertisements

HERDANZA DE MULLERES

Visita das Máquinas plantara onda a casa dúas lileiras. Eu pasaba por diante para lle levar á avoa da Venta un cestiño de provisións, Carapuchiña medosa porque lle temía a unha muller muda que berraba nos agros de Cruzul ao me ver, a un home tolo que andaba de batifoula e, sobre todo, aos presos que cantanban nas celas do cárcere e aos mortos de accidente na Porteliña que traían a un improvisado depósito no cárcere, que limitaba coa horta da miña casa. Pasaba por diante das lileiras todo o ano, mais só recordo as viaxes de abril, cando os arbustos se revestían de color e de perfume.

Outras mulleres plantaran tamén para min antes de eu chegar ao mundo. Dona Concha de Soto, unha glicinia e unha roseria de Baker a ensarillárense xuntas por riba dunha magnolia. Metidas no sombrío misterio do seu xardín dona Carmiña de Valcárcel puxera camelias primaverais, marabillosas inda sen uliren. E dona Vicenta de Prieto enchera o seu xardín de roserias antigas, cuxo aroma chegaba ás miñas ventás.

Ningunha soubo cando facía as plantacións que estaba situando sobre a terra os catro puntos cardinais da miña sensibilidade.

O PÓRTICO NA HISTORIA

37830001_10204980336663815_4094449231593472000_n

Este Pórtico da Gloria fulgurante como recén estreado que temos perante os ollos coa riqueza cromática das orixes débenos encher de autoestima e estimularnos a volver os ollos para encontrármonos coa Historia no momento da súa construción. Inda sometido aos cambios esixidos para lle colocar diante a fachada barroca do Obradoiro, é ben doado percibir nel a grandeza arquitectónica dunha época de gran esplendor que permitiu mostrar ao mundo o ambiente social e económico elevado que a sostiñan. Só desde o poder que propicia unha cultura refinada e exportable a toda Europa se pode explicar esta complexa creación que, inda acontecendo nun contexto relixioso, serve os intereses temporais dun reino que estendía a súa cultura e ao mesmo tempo recibía e incorporaba outras influencias europeas. A restauración do Pórtico da Gloria é unha ocasión propicia para descubrir cal era a Galicia da época do Mestre Mateo e que papel desempeñaba desde este confín da terra. A súa recuperación cobraría así un sentido pleno.

No Reino de Galicia durante a época medieval –a denominación de Reino estenderase moito máis no tempo- desenvolvéronse ata brillaren todas as artes. A lingua contemporánea da construción do Pórtico é a lingua galega innda moi nova mais literariamente tréfega e vizosa, na que sobresaíu a poesía de carácter relixioso e, sobre todo, profano. A música e os músicos son elementos destacables de integración neste escenario pétreo que serve como lección a quen chegaba á catedral. Vinculado coa música  está o canto e de aquí saen para o mundo as cantigas de amigo, un auténtico monumento literario de noso, e chegan de Occitania, outro centro cultural do sur de Europa con lingua romance vigorosa no momento, influencias doutras cantigas de amor cortés e de sátira que atoparán aquí grandes cultivadores.

As políticas dos nosos reis foron decisivas para que o Mestre Mateo puidese obrar esta marabilla de transición entre o románico e o gótico, movementos ambos que deixaron obras salientables no Reino de Galicia. Foi Fernando II quen promocionou a creación do Pórtico, correndo o erario público cos gastos do obradoiro do Mestre Mateo que recibiu unha pensión vitalicia a cambio do seu valioso traballo. Decisivo resultou tamén para a culminación de tal proxecto outro rei de Galicia, Afonso VIII. Ambos están enterrados no Panteón Real da Catedral de Santiago.

Este Reino foi poderoso e, como tal, tiña cultura e lingua propias que recibimos en herdo. E nada mellor para nolo recordar que o esplendor dunha esmeradísima obra que debera utilizarse, alén do seu significado relixioso, como unidade didáctica para explicar a nosa historia e as nosas raíces. En definitiva, para transmitir coñecemento sobre Galicia e o seu desenvolvemento histórico. O himno que soará neste día grande fálanos de Breogán como mito fundador, mais non precisamos ir á figura de Breogán para basearnos nun pasado cheo de vitalidade para camiñar cara ao futuro con toda a dignidade dun pobo afortunado nas orixes. Abóndanos con mirar este anovado Pórtico da Gloria que nos volve ao Medievo para caer na conta de que temos o deber histórico e moral de conservármolo e canda el, sen ser menos importante, o de preservar a lingua que falaban os nosos reis e na que trobaba Alfonso X de Castela, O Sabio. A lingua galega foi o vehículo comunicativo normal entre o Mestre Mateo e os canteiros que creaban esta xoia. Hoxe, libre dos prexuízos históricos que se deitaron sobre ela, debe seguir sendo o idioma de comunicación normal entre os habitantes deste vello Reino para perdurar tanto como o Pórtico da Gloria.

37841930_10204980335223779_3481963324403351552_n

Publicado en El Correo Gallego (25-07-18)

 

 

 

 

 

 

,

FILLOAS E FEIXÓS

 

Por ter nacido na terra ancaresa distingo entre filloas e feixós, diferenciación cada vez máis difícil, pois aos feixós xa lles chaman filloas en case todas partes e a algunhas filloas apóllenlles que son de sangue, cando o sangue sempre lles foi propio. Sei que é batalla perdida, case nominal, porque imos contra o tempo de facer sufrir un animal para matalo e de comer algo tan especial como é o sangue. E, por outro lado, están a desaparecer as variedades para chegar a estándares no mercado mundial. Neste movemento igualador estanse a perder as variedades de case todo, incluída tamén a lingua.

As filloas eran estacionais, unidas ao entroido, por estar próximas inda á matanza do porco e conservarse o sangue por un dos procementos máis antigos: a abundanza do sal que pode mantelo en boas condicións ben tapado en botella máis dun mes. Hai que destacar que o sangue ten que ser conservado líquido, característica que esixe recollelo quente á saída da gorxa do porco nun caldeiro e seguilo batendo nunha soa dirección ata que enfría, tempo que inda sendo en inverno non baixa de 15m. É unha colleita que esixe esforzo e ánimo, que non está para calquera, que se convertía en ben comunal pois repartíase e así ía habendo cobertura para unha tempada. Hoxe temos un novo xeito de conservar co frigorífico, pero as formas adozadas de matar, non son proclives a esta recollida que desaparece arrastrando un dos produtos estrela da nosa sobremesa invernal.

A proporción de sangue no amoado viña sendo de un cuarto a un tercio, que se completaba con auga e mesmo algo de leite. O resto de elaboración era como o dun feixó: tixela que dera ben, touciño para untar en cada uso, mans expertas e sufridas para voltear e almacenamento nun prato. Comíanse preferentemente mornas: soas, con mel ou con azúcar. Miña nai facía un almíbar moi rico ao que lle botaba manteiga de vaca. Ilas mollando enroladiñas nun cunco do café era un dos atrativos máis prezados desta sobremesa achocolatada na súa presenza.

Os feixós son de calquera tempada, pois non esixen ningún ingrediente gobernado polo calendario. Mesmo están de moda para substituír os canelóns e eu non digo nada, inda que me dan lástima metidos na vulgaridade que pode resolver outra pasta. En canto á moda de lles plantar un copete de nata montada, que vou opinar eu! Que o feixó –e chámenlle filloa xa sen remordemento- está moi ben como toda a vida. Que calquera outra maneira de tomalo non paga a pena. Pero que faga cadaquén un pandeiro dos seus gustos. A xente de antes somos moi rara. A min interésame experimentar na cociña, máis hai uns pratos case sagrados cos que non me atrevo, porque quen sairía perdendo son eu.

COCIDO(S) GALEGO(S)

O cocido nace cos primeiros recipientes nos que se podía ferver auga, os que permitiron aos ancestros mellorar a comestibilidade dos alimentos. O noso caldo é un cocido e non nos debe estrañar, polo tanto, que nalgúns lugares de Galicia –como tal nas Rías Baixas- o prato que hoxe tomou por antonomasia o nome de COCIDO inda vaia unido ao caldo e veñan sendo nomes sinónimos.

Mais falando xa do prato do noso cocido -que hoxe comprende carnes, embutido, patacas legume e verdura- ten un longo percorrido de implantación e adaptación, con momentos evolutivos moi marcados. Atopamos os inicios nos pobos comerciantes que, cruzando o Mediterráneo, chegaron á península. Mais tarde, foi o prato común dos xudeos denominado adafina: fabas, verduras e carne de año. Un dos cambios nos seus ingredientes foi substituír a carne de año pola de porco, prohibida polo xudaísmo e os primeiros cristiáns, grazas a que o emperador Clodoveo (finais do X. V) abrazou o cristianismo esixindo que se anulase a prohibición bíblica de comer porco, o principal recurso alimentario do seu pobo. En canto á legume, os árabes -que lle dero ao cocido unha importante sofisticación- trouxeron garavanzos de moi boa calidade e foron gañándolles terreo ás fabas. Galicia producíaos nas terras orientais e centrais máis pobres do secano. Eu inda recordo velalos en Fillobal os días das feiras e o seu aroma aos debullar. Xa que logo, o noso cocido configurouse con fabas ou con garavanzos, segundo a produción do lugar, sendo as terras orientais e medias onde eles se impuxeron. Como parte enerxética e sustentadora tivo as castañas que  Cunqueiro lle bota de menos en A cociña galega.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

A segunda gran innovación vénlle de América. Primeiro, o pemento (S. XVI), que posibilitou os embutidos deitadores de color e sabor na sopa. Non debemos esquecer que os ricos facían o cocido para a sopa que hoxe adoita desbotarse do prato completo como un subproduto. E sobre todo, as patacas (S. XIX), que inda que non o pareza, levan pouco tempo connosco.

Non é un prato estacional, pero si está moi unido ao Entroido. É cando o porco salgado está no mellor comer e veñen os grelos, que eu chamo cimos, erguéndose sobre o nabal. Non é tampouco menor a razón de que a Igrexa lle imponía ao pobo, ao acabar o Entroido, o principio moral das “Carnes tolendas” (Carnes, fóra!). O amargor dos cimos ancareses séntanlle moi ben á carne de porco, pero inda así, eu non sei se me gusta máis o repolo acorazonado, que por contraste é doce. Tamén lle acaen as verzas de asa de cántaro. E con todo isto teremos dous cocidos galegos: o do caldo (con fabas)  e o da sopa (con garavanzos), este último indo en alza por ser o que populariza a festa de Lalín.

En canto ás carnes, o protagonista é o porco con todos os seus cortes salgados e os embutidos, entre os que hai que sacar o sombreiro aos de costela (botelos e androllas) sacados xa da produción doméstica zonal para chegar a calquera mesa de Galicia con excelente calidade. Ao que teremos que ir dicindo adeus é ás linguas e ás barbadas embutidas, manxar de deuses. Sabémolo ben quen inda as catamos na infancia e xuventude. Pero tampouco hai cocido que se prece sen algo de carne fresca (becerro) e de galiña.

Non fai falta que eu anime a ninguén a que o coma e a que o remate coas sobremesas que o acompañan nestes días.

Que ben lles preste!