LEVA HORA BOA?

Paroume hoxe na Rúa do Hórreo de Santiago unha muller entrada en anos para me preguntar:

-Leva hora boa?

-Creo que si –dixen arremangando un chisco a manga esquerda-. As dez e media.

O meu reloxo marcaba unha máis porque me nego a cambialo mentres poida manexar a dobre irrealidade. Veiga de Nullán non mudou o seu Roskopf o 16 de marzo de 1940, tal como mandaba o BOE, cando Franco obsequiou a Hitler endilgándonos a hora alemana. E con el morreu, coa hora pola vella, que así se chamou unha boa tempada a que perdemos. Eu non son tan heroína coma el e só a teño desenfocada medio ano. Aquela broma alemana xa pasa por normal e a ver cando desaparece a de vai e vén.

As horas son fraccións de tempo que miden os reloxos cando funcionan: cada sesenta minutos pasa unha. Pero existen horas non suxeitas a canon: as psicolóxicas, curtas ou enormes, e as de camiñada, que fan que un punto poida quedar a dúas, a tres ou a unha e media, segundo quen nos informe da distancia. Outra variante elástica é a do paso de repartidores.  As cartas, o pan, o peixe, o butano… marcaron no rural cando se erguer, almorzar e xantar, e inda hoxe son unha referencia. Balbino da Pereira ía levar o correo a Guilfrei e estivo tentado varias veces de alterar a vida daquela xente á que lle servía sobre todo de reloxo, porque era bo pero algo traxugado.

Os galos tamén colaboraron con certa aproximación a medir o tempo mentres andou guiado polos fusos horarios, marcando un fito cada tres horas a partir das doce da noite. Despois deron os pobres en estorbar nos barrios das cidades que soportaban os intempestivos toques monacais de maitines, laudes e prima, pero non querían vestixios do mundo rural que abandonaran. E era bastante fiable o rastro que o sol vai deixando nos obxectos verticais polo bo tempo. A paisanía indicáballe á rapazada cando sacar o gando ao pasto segundo unha cota onde debía estar o sol, que e o fundamento dos milenarios reloxos de pedra.

O médico de Cebrea receitaba medicinas “cada tres hora polo reloxo”. Oíao cando eu esperaba a miña quenda de consulta. E volvía facer fincapé no detalle ao despedir xa na porta os doentes e a quen os acompañaba:

-As horas son polo reloxo. Horas do reloxo.

Porque as do reloxo, fose de peto con leontina, de peto oculto, de pulso ou do que fose, se funcionaba, eran a boa hora. As outras todas non valían para sandar, nin para coller un transporte, nin para entrar nunha oficina.

Se soubese a señora que ben lle entendín o que me preguntaba…

A TRADICIÓN ORAL E O TEXTO LÍRICO NA EDUCACIÓN INFANTIL

Dentro da Literatura, a poesía ocupa un lugar privilexiado na educación estética e sentimental nos primeiros anos da vida, adquisición que se transferirá a moitas aprendizaxes posteriores.

As criaturas posúen unha conformación psicolóxica que as fai percibir o mundo de xeito máxico. Dotan de vida canto as rodea e os seus xogos coa linguaxe parécense aos ritmos das formas poéticas. As crianzas, que reproducen o estadio da infancia colectiva da humanidade, fan poesía por diversos procedementos, mesmo cando xogan. E xogan coas palabras  imitando a poesía segundo as formas nas que o fixeron na orixe todas as culturas. A pluralidade literaria que pode amosarnos a humanidade naceu da poesía.

Na evolución cognoscitiva cara á madurez, nenas e nenos irán perdendo esta característica, que si continuará presenta en quen chegue a ser poeta, escribindo ou recreando poesía a través das súas lecturas. Por iso a escola entrará ao longo desa evolución, por razóns diversas e non pedagóxicas,  na substitución da lírica pola narrativa, un xénero co que é máis doado traballar nas aulas. E todo este proceso da vivencia literaria está hoxe en dura competencia co universo dixital, non sempre promotor da literatura e menos da poesía.

O proceso evolutivo anunciado comeza no berce e entra institucionalmente  na Escola Infantil, de aí a oportunidade de que sexa a escola quen continúe acrecentando e transformando as capacidades fabulatorias que as criaturas aportan ás aulas a través de modelos que as achegan á creación colectiva universal do xénero poético, cume da expresión literaria de calquera lingua. De non haber unha planificada intervención escolar, ou porque en aparencia a poesía é o texto menos utilitario e máis complicado de interpretar ou porque o profesorado non teña adquirida a capacidade de sentir e transmitir a emoción poética, acaba sendo un xénero con moi pouca presenza no ensino.

Polo camiño da escolarización adoita quedar o poder poético para axudar a medrar en harmonía a través do goce estético, de espertar sentimentos de satisfaccón persoal e de facer algo mellor o mundo coa estimulación poética da propia estima, da solidariedade cos demais, da igualdade de dereitos e deberes de nenas e de nenos, e do coidado do contorno e do planeta.

Todas as emisións de mensaxes cifradas pola poesía –que son unha intervención sobre a capacidade comunicativa máis emocional da lingua- actúan, como algúns medicamentos, mensaxes de liberación lenta que seguen actuando dosificadas a través do tempo mostrándose capaces de se adaptaren a novas situacións e a novos estadios de coñecemento para a cooperación do ritmo propio, da liberdade persoal e do ben colectivo.

En Galicia, porque o pobo soubo conservar a tradición poética medieval non escrita e porque tivo como fundadora da nosa literatura contemporánea. a gran poeta que empatizou con el ata se converter nun dos seus prezados símbolos, o número de poetas é moi elevado en relación co poboamento. Parece lóxico que a escola aproveite a súa abondosa autoría xunto coa poesía de creación popular que inda se percibe herdada nas familias. Sendo así, a aula debe dar cabida a subxéneros da poesía oral importantísimos nestas idades: arrolos, adiviñas, cántigas, lendas e ledaíñas, fórmulas tamén  valiosas na fixación de estruturas para aprender debidamente o idioma. Por outro lado, aproveitará tamén o feito de que os nosos mellores creadores teñen poemas para a infancia, aínda que fose produción ocasional. Outros escribiron libros, como é o caso de Manuel María, que fixo ofrenda a esa idade que nos prepara para sermos adultos, e Xosé Neira Vilas, desde cuxa Fundación se creou o máis importante premio de poesía infantil, Arume, gañado por autoras e autores moi recoñecidos da nosa lírica.

Por fortuna, hoxe temos un número considerable de poetas que se ocupan de crear para o público infantil e as bibliotecas escolares poden ofrecer o material necesario para unha lectura pracenteira. Igualmente, hai poetas con preparación pedagóxica para facer chegar ao profesorado a formación que precisa quen queira traballar coa poesía como elemento na aprendizaxe da lingua, das emocións, da estética comunicativa e dunha forma de expresión privilexiada que, de ningún modo, pode quedar á marxe dos contidos escolares nas etapas obrigatorias do ensino.

É necesario apoiar con teoría e experiencia o traballo docente para que o texto lírico –oral ou escrito- entre conscientemente e a tempo nas aulas como auxiliar privilexiado para unha educación integral de cualidade lanzando a mensaxe de que non se pode educar integralmente sen textos poéticos, vehículo excepcional para promover emocións e transmisión de valores.

(Exposto nas “XVI XORNADAS DE LIX. Os camiños nas narrativas literarias e artísticas da Literatura Infantil e Xuvenil” -Santiago, 21 e 22 no novembro de 2019-, como fundamento teórico da experiencia “Sentindo en feminino: A tradición oral e o texto lírico na Educación Infantil” que as profesoras Rosa Suárez Veiga e Fátima Rodríguez Eiroa realizan no CEIP “López Ferreiro” de Santiago)

RUSSULA CIANOXANTHA ou NETORRA

Son os cogomelos máis escuros do cesto.

Netorra do carballo,

por ela o crego perde o rosario.

 

Os cregos e as lesmas

 das netorras fan festas.

 

As russulas teñen o himenio en forma de láminas, a cor variable, o pé sen anel e unha carne granulosa que se parte como se fose tiza de xiz.

Unha vez comprobadas estas características nun exemplar, igual que pasa cos boletos, pode probarse un anaquiño de carne crúa para comprobar a comestibilidade. Se non pica, pode ir ao prato. Non hai nungunha excepción.

Interésanos a Russula cyanoxantha, que en galego recibe os nomes de “netorra acelme”, “netorra dos cregos” e “netorra dos carballos”.

O seu sombreiro é carnoso, de cinco a quince centímetros de diámetro, primeiro globoso, despois convexo co centro case sempre afundido e levantado no borde.

A cutícula, parcialmente separable, é lisa e brillante en tempo húmido, enrugada por vénulas radiais, de cor moi variable, que pode ser gris azulado, violeta ou verde, con zonas máis escuras e outras descoloridas, de cor amarelenta. A carne é granulosa e firme de cor branca, con reflexos violáceos debaixo da cutícula e nas feridas. O seu olor é moi suave e o seu sabor,  doce, parecido ao das avelás.

Ten láminas que se unen ao pé, elásticas e de tacto graxento, de cor branco-crema.

A esporada é branca.

O seu pé pode medir de  catro a dez centímentros de altura. É branco e atenuado na base.

É un fungo micorrícico que vive en bosques de caducifolias e en piñerais de toda clase de chans. Brota desde o verán ata o outono.

Moi bo comestible, é unha das russulas máis buscadas e apreciadas. Pode cociñarse de múltiples formas, pero xeralmente úsase en guisos de carne, de peixe ou salteada.

Consérvase ben en sal.

 

Xa desprovistos da cutícula, que sae con facilidade.

O sabor da terra. Encontro cos cogomelos, 2005

AMANITA MUSCARIA: A SÚA CAPACIDADE DE EVOCACIÓN

Pasoume o pasado setembro -2004- en terras árticas, cando o norte de Escandinavia vai ao trote cara a noite trimestral. Sairamos en excursión desde a cidade norueguesa de Tromso para ver os fiordos e catar en Brensholmen un dos temerosos cangarexos que, adubiado en salsa de eneldo, dá para o probaren ducia e media de comensais cando menos.

Ao chegarmos a Larsgen deixáronnos baixar para que mirasemos unha paisaxe que aínda mantiña os últimos Heracleum lacinatum que no verán alcanzan porte de palmeira lucindo enormes flores afiunchadas. Mentres os compañeiros admiraban as formas daquel mar e as casas cubertas de terróns que había espalladas pola beira, eu púxenme a buscar cogomelos baixo dunhas pequenas matogueiras e dei cunha Amanita muscaria. Foi como recuperar nun intre a infancia que vivira nun reino agochado no tomo da enciclopedia que chegara de Buenos Aires a unha terra, por outro lado, ben parecida aos montes que estaba a pisar, onde tamén lucían nos capudres os rechamante froitos colorados.

Desde aquela, o cogomelo rubio das manchas brancas, alucinóxeno, que nos meus soños infantís protexía os ananos, ten para min tanto poder de evocación das montañas nórdicas como as páxinas da Gösta Berling’s Saga de Selma Lagerlöf, un libro que marcou a miña adolescencia, ou as notas de Peer Gynt de Edvard Grieg, de tan gratos recordos para quen isto escribe. E instalada de novo no noso outono, cada vez que sae ao meu paso unha Amanita muscaria, sinto outravolta a emoción das sirenas dos barcos que se escorren por entre unhas montañas que precipitan ao mar ríos que xa morren na nacencia. E como se fose unha buguina, percibo nela ese son especial que non sae da música do vento domeada senón da pulsión dun contrabaixo estraño que se perdeu na brétema.

O sabor da terra. Encontro cos cogomelos, 2005

MADAS VIOLADORAS

SANYO DIGITAL CAMERA

Sendo eu nena, veu servir a Becerreá unha mociña naviega. Non recordo a quen servía, pero dou fe do impacto que causou na vila que nun baile un mozo lle puxera algo na bebida e a partir daquel momento fose forzada por unha mada de veciños en rea, mentres a tiñan metida nun coche. O pobo estaba moi alborotado, pero máis polo morbo que pola infamia. Porque o feito quedou sen castigo e ela marchou marcada de por vida. Era moi guapa e en Madrid tomou porte de muller elegante, tanto que veu algún día pasear pola feira da vila para que todo o mundo a admirara con envexa. Foi a súa pobre vinganza, pero deuse ese gusto e fixo ben.

Como puido pasar algo así sen ser xulgado? Que clase de sociedade puido aceptar un feito mesmo antinatura no que a castigada foi ela? Era o franquismo, claro, aquel exemplar franquismo que só vía delictos onde non os había, aquel réxime que mandaba ao cárcere por recolleren os labegos  a herba seca un domingo con alerta de tronada.

Por iso me rebela a xustiza inaceptable nun estado que se di de dereito ante outras madas que se comportan como bestas forzando unha moza ata a ignominia de a pasar en rea pola arma da entreperna pensando que é a súa fonte de poder e de debilidade dela. Por iso creo que estamos facendo moi mal se non educamos os homes para que permitan ser libres as mulleres, para que deixen de pensar que lles pertencemos. Hai que preparar homes que constrúan o que chamaba o profesor de Fundamentos Biolóxicos da Educación da Complutense a “antropoloxía ortostática”:  a cabeza encima do corazón e ambos enriba do sexo. Nunha mada de homes que se xuntan para forzar unha muller debería haber algún que soubese reflexionar antes sobre a relación entres as persoas, pero van todos a unha como touros de parada. Unha rea de homes esperando por turno para penetrar a unha muller aturdida, avergoñada e anulada é algo tan anómalo que non se dá nin entre os animais que só guía o seu instinto.

Déixense xuíces ou xuízas de elocubrar se ela estaba borracha ou se gozaba corda nese espectáculo noxento pasándoo divino. Se a lei non vale, promovan o seu cambio. E mentres non pode chegar a educación –que é fundamental se vai ben impartida- actúen as súas señorías como a sociedade lles demanda que o fagan: con exemplaridade suficiente para que non se repita mañá ou pasado outra atrocidade destas.

O CALDO, DE PORRETOS

Foi ver esta mañá cebolas novas nun posto ecolóxico da praza do mercado de Rianxo e acordarme do caldo de porretos, un deses caldos que se facían na época en que a verdura habitualmente usada neles era escasa. Tamén se recorría daquela ao de chícharos e ao de leituga, nunca este último da da miña devoción por excesivamente doce e pola textura que lle queda ao vexetal despois de cocido. Estes tres caldos non levaban fabas nin unto e, inda que admiten a graxa e sabor de carne que coza canda eles, quédalles moi acaído un bo aceite de oliva.

O que si conservan tales caldos alternativos é a pataca tronzada a cachiños para que solte a fécula e os faga máis espesos. Tamén podemos botar pola nosa conta, e segundo os gustos de cadaquén, de todo aquilo que case ben coa verdura escollida en solitario, pois ao non seren clásicos, poden facerse modernos. O de chícharos nunha desprezará un ramiño de herba hortelá, (Mentha spicata comunmente coñecida polo seu nome castelán de “hierbabuena” ) e o de porretos, unha saluguiña de allo e unha uñada de poo de cúrcuma.

Facer estas variedades ocasionais é o que trae de bo pasar polo mercado sen saber que se vai atopar ese día nin levar a lista da compra moi pechada. Aparecemos así na mesa con pratos que, ademais de ser sans, nos poñen en contacto emocional coa nosa infancia, coas vellas cociñas, cos cariños maternos, con esoutra dimensión difusa que xa empezan a ter as nosas vidas, cando menos a miña.

Imos comer o de hoxe antes de que arrefríe de máis.

Que boa pinta!