PILAR VÁZQUEZ CUESTA IN MEMORIAM

Tomada nunha cea arredor da revista “Festa da palabra silenciada”.

Coñecín a Pilar Vázquez Cuesta en circunstancias ben alleas ás que despois nos ían unir en Galicia. Foi en Madrid, na casa dunha avogada matrimonialista que levaba a súa separación. Souben despois que tiñamos unha persoa moi querida en común, alumno dela e amigo meu, Francisco Javier Cruz Rosón, que morreu case estreada a vintena. Frecuentámonos bastante cando chegou á súa cátedra da universidade de Santiago, en diversos actos, conmemoracións e en xuntanzas feministas, e coincidimos nun congreso en Tréveris (1993) no que a acompañaba a súa filla Pomba, que tamén morreu moi nova. “Da desesperación pola morte de Pomba salváronme os libros”, díxome un día conversando nunha recepción do Concello de Santiago. Tamén me coubo a sorte de acompañala na cerimonia do investimento de Doutora Honoris Causa pola Universidade de Lisboa (2002).

Acabo de saber que morreu onte, nonaxenaria, nese  prolongado silencio que vai traendo á memoria propia a cortina que o tapa todo e nos fai perdérmonos dentro de nós.

Sit tibi terra levis, profesora intelixente e xenerosa que sementaches a luz e as relacións coa lusofonía desde a Cátedra da USC, desde os teus traballos de investigación e desde o teu amable trato directo.

Para coñecer o seu labor pódese consultar este enlace https://gl.wikipedia.org/wiki/Pilar_V%C3%A1zquez_Cuesta

Advertisements

LOUVANZA DO RUSTRIDO

As mulleres rurais valíanse do rustrido para arranxar moitos pratos, pois era o remedio universal de gobernar a cociña diaria. Tanto amañaba un guiso novo como remontaban sobrantes de comida anterior. Meu pai contaba que  na casa dun seu avó viñan remontando a caldo a base de rustridos anos enteiros. Quitándolle fantasía a este asunto do caldo eterno, abofé que sazonaba aquilo ao que lle había que engadir auga e algo novo. E, como ás veces volvía sobrar, aquilo non tiña fin.

Falamos dunha época na que a economía non permitía tirar nada, mesmo tendo animais, poir para eles había pasto e comida propia e sería un desperdizo mantelos con humanas viandas. Cans, gatos, galiñas e gando miúdo ían buscando a vidiña en por si, pois andaban ceibos. A ceba dos cochos facíase con vianda, fariña e froitos das árbores de noso. E para o vacún e  equino tamén había solucións na terra: herba e toxo.

En tocando á xente, no prato non podía aparecer algo incomestible e que non mantivese minimamente para poder traballar. Así que, se non había bastante carne que lle botar ao caldo clásico, remataba cun rustrido. Mais tamén se facía “caldo pego” de pan con patacas ou “cachelos amañados”, que acababan co prebe colorado da tixela. E as sopas de pan, entre as que campaban as de unto que constituía parte dese rustrido. O unto usábase con frecuencia canda outras graxas: manteiga de cocho ou o aceite que se podía adquirir, usado principalmente nas ensaladas de verán.

Chegados ao despilfarro planetario pola parte máis enpoderada, fannos unha chamada de atención: os alimentos sobrantes son nocivos para a Terra, non só para os petos da xente que debera ser mirada co que tira.

Pola miña parte hai moito tempo que poño empeño en sacarlle rendemento gastronómico das sobras e do rustrido. Con pan difícil de cortar en lispas e auga de calquera clase de col saco sopas de allo co rustrido posto no medio da cocedura. Coas augas de peixe branco e algunha sobra, nomeadamente a cabeza, así como a dos mexillóns ao vapor e salsas sobrantes destes produtos amaño unha sopa de pasta condimentada cun rustrido.

Iso si, o meu rustrido vai sempre cargadiño de allo e con pemento agridoce e afumado da denominación De La Vega. Todo un luxo para nós e un alivio para a Terra.

PRESENTACIÓN DE “O LIBRO DOS LIBROS”

A convalecencia dunha pequena intervención ocular non me permitiu estar este serán na presentación de “O libro dos libros”, un volume de relatos que publicou a Editorial Galaxia (2018) no que tiven a honra de participar con narradoras e narradores de diferentes xeracións e estilos, e que resulta unha significativa polifonía arredor do mundo do libro, das bibliotecas, da literatura, das librerías…, é dicir, de todo o que o título suxire.

O acto foi pensado para facer unha pequena presentación do traballo de cada participante presente (Marilar Aleixandre, Andrea Barreira, Antón Riveiro Coello, Rosalía Fernández Rial) e un debate arredor do enunciado “Onde vai o relato?”  Non podendo estar na Librería Couceiro de Santiago como quixera, práceme “tirar do fío” para deixar unha reflexión sobre ambos aspectos, inda que teña xa perdida a riqueza do contraste. Así pois, o meu relato, “Evolucións”, é un tributo a don Ramón o Libreiro, que tiña en Becerreá o único espazo público promotor de cultura mediante o aluguer de cómics, contos, e novelas rosa e do Oeste. A narradora vai contando a transformación que fixeron dela as letras, desde esta lectura de alugar da infancia á literatura, a través de dous libros atopados na casa e posteriormente de dúas adquisicións persoais na xuventude, transformación paralela á que  traerá como sultado na vila a desaparición do espazo triangular de traballo que demarcaba a librería coa súa propia desaparición, a da albardería, do surtidor de gasolina e do reloxeiro.

Verbo da pregunta directoa sobre o relato podemos darlle dúas dimensión: onde está e cara onde camiña. O relato é, xunto coa poesía, o subxénero narrativo máis de noso. O desenvolvemento da prosa galega fíxose a través de grandes relatistas: Castelao, Dieste, Fole, Cunqueiro, Blanco Amor… Sen embargo, parece non espertar hoxe tanto interese entre as narradoras e narradores, que prefiren a novela como expresión dos seus diferentes mundos e proxectos. Cara onde camiña o relato? Eu augúrolle unha re-conquista de terreo, non só porque non debamos deixar esmorecer o que nos é máis propio, senón tamén porque se presta a unha lectura rápida e completa, feito que se avén aos condicionantes espazo-temporais que lle impón ao feito de ler a sociedade tal como a desenvolvemos.

HERDANZA DE MULLERES

Visita das Máquinas plantara onda a casa dúas lileiras. Eu pasaba por diante para lle levar á avoa da Venta un cestiño de provisións, Carapuchiña medosa porque lle temía a unha muller muda que berraba nos agros de Cruzul ao me ver, a un home tolo que andaba de batifoula e, sobre todo, aos presos que cantanban nas celas do cárcere e aos mortos de accidente na Porteliña que traían a un improvisado depósito no cárcere, que limitaba coa horta da miña casa. Pasaba por diante das lileiras todo o ano, mais só recordo as viaxes de abril, cando os arbustos se revestían de color e de perfume.

Outras mulleres plantaran tamén para min antes de eu chegar ao mundo. Dona Concha de Soto, unha glicinia e unha roseria de Baker a ensarillárense xuntas por riba dunha magnolia. Metidas no sombrío misterio do seu xardín dona Carmiña de Valcárcel puxera camelias primaverais, marabillosas inda sen uliren. E dona Vicenta de Prieto enchera o seu xardín de roserias antigas, cuxo aroma chegaba ás miñas ventás.

Ningunha soubo cando facía as plantacións que estaba situando sobre a terra os catro puntos cardinais da miña sensibilidade.

O PÓRTICO NA HISTORIA

37830001_10204980336663815_4094449231593472000_n

Este Pórtico da Gloria fulgurante como recén estreado que temos perante os ollos coa riqueza cromática das orixes débenos encher de autoestima e estimularnos a volver os ollos para encontrármonos coa Historia no momento da súa construción. Inda sometido aos cambios esixidos para lle colocar diante a fachada barroca do Obradoiro, é ben doado percibir nel a grandeza arquitectónica dunha época de gran esplendor que permitiu mostrar ao mundo o ambiente social e económico elevado que a sostiñan. Só desde o poder que propicia unha cultura refinada e exportable a toda Europa se pode explicar esta complexa creación que, inda acontecendo nun contexto relixioso, serve os intereses temporais dun reino que estendía a súa cultura e ao mesmo tempo recibía e incorporaba outras influencias europeas. A restauración do Pórtico da Gloria é unha ocasión propicia para descubrir cal era a Galicia da época do Mestre Mateo e que papel desempeñaba desde este confín da terra. A súa recuperación cobraría así un sentido pleno.

No Reino de Galicia durante a época medieval –a denominación de Reino estenderase moito máis no tempo- desenvolvéronse ata brillaren todas as artes. A lingua contemporánea da construción do Pórtico é a lingua galega innda moi nova mais literariamente tréfega e vizosa, na que sobresaíu a poesía de carácter relixioso e, sobre todo, profano. A música e os músicos son elementos destacables de integración neste escenario pétreo que serve como lección a quen chegaba á catedral. Vinculado coa música  está o canto e de aquí saen para o mundo as cantigas de amigo, un auténtico monumento literario de noso, e chegan de Occitania, outro centro cultural do sur de Europa con lingua romance vigorosa no momento, influencias doutras cantigas de amor cortés e de sátira que atoparán aquí grandes cultivadores.

As políticas dos nosos reis foron decisivas para que o Mestre Mateo puidese obrar esta marabilla de transición entre o románico e o gótico, movementos ambos que deixaron obras salientables no Reino de Galicia. Foi Fernando II quen promocionou a creación do Pórtico, correndo o erario público cos gastos do obradoiro do Mestre Mateo que recibiu unha pensión vitalicia a cambio do seu valioso traballo. Decisivo resultou tamén para a culminación de tal proxecto outro rei de Galicia, Afonso VIII. Ambos están enterrados no Panteón Real da Catedral de Santiago.

Este Reino foi poderoso e, como tal, tiña cultura e lingua propias que recibimos en herdo. E nada mellor para nolo recordar que o esplendor dunha esmeradísima obra que debera utilizarse, alén do seu significado relixioso, como unidade didáctica para explicar a nosa historia e as nosas raíces. En definitiva, para transmitir coñecemento sobre Galicia e o seu desenvolvemento histórico. O himno que soará neste día grande fálanos de Breogán como mito fundador, mais non precisamos ir á figura de Breogán para basearnos nun pasado cheo de vitalidade para camiñar cara ao futuro con toda a dignidade dun pobo afortunado nas orixes. Abóndanos con mirar este anovado Pórtico da Gloria que nos volve ao Medievo para caer na conta de que temos o deber histórico e moral de conservármolo e canda el, sen ser menos importante, o de preservar a lingua que falaban os nosos reis e na que trobaba Alfonso X de Castela, O Sabio. A lingua galega foi o vehículo comunicativo normal entre o Mestre Mateo e os canteiros que creaban esta xoia. Hoxe, libre dos prexuízos históricos que se deitaron sobre ela, debe seguir sendo o idioma de comunicación normal entre os habitantes deste vello Reino para perdurar tanto como o Pórtico da Gloria.

37841930_10204980335223779_3481963324403351552_n

Publicado en El Correo Gallego (25-07-18)

 

 

 

 

 

 

,