O PÓRTICO NA HISTORIA

37830001_10204980336663815_4094449231593472000_n

Este Pórtico da Gloria fulgurante como recén estreado que temos perante os ollos coa riqueza cromática das orixes débenos encher de autoestima e estimularnos a volver os ollos para encontrármonos coa Historia no momento da súa construción. Inda sometido aos cambios esixidos para lle colocar diante a fachada barroca do Obradoiro, é ben doado percibir nel a grandeza arquitectónica dunha época de gran esplendor que permitiu mostrar ao mundo o ambiente social e económico elevado que a sostiñan. Só desde o poder que propicia unha cultura refinada e exportable a toda Europa se pode explicar esta complexa creación que, inda acontecendo nun contexto relixioso, serve os intereses temporais dun reino que estendía a súa cultura e ao mesmo tempo recibía e incorporaba outras influencias europeas. A restauración do Pórtico da Gloria é unha ocasión propicia para descubrir cal era a Galicia da época do Mestre Mateo e que papel desempeñaba desde este confín da terra. A súa recuperación cobraría así un sentido pleno.

No Reino de Galicia durante a época medieval –a denominación de Reino estenderase moito máis no tempo- desenvolvéronse ata brillaren todas as artes. A lingua contemporánea da construción do Pórtico é a lingua galega innda moi nova mais literariamente tréfega e vizosa, na que sobresaíu a poesía de carácter relixioso e, sobre todo, profano. A música e os músicos son elementos destacables de integración neste escenario pétreo que serve como lección a quen chegaba á catedral. Vinculado coa música  está o canto e de aquí saen para o mundo as cantigas de amigo, un auténtico monumento literario de noso, e chegan de Occitania, outro centro cultural do sur de Europa con lingua romance vigorosa no momento, influencias doutras cantigas de amor cortés e de sátira que atoparán aquí grandes cultivadores.

As políticas dos nosos reis foron decisivas para que o Mestre Mateo puidese obrar esta marabilla de transición entre o románico e o gótico, movementos ambos que deixaron obras salientables no Reino de Galicia. Foi Fernando II quen promocionou a creación do Pórtico, correndo o erario público cos gastos do obradoiro do Mestre Mateo que recibiu unha pensión vitalicia a cambio do seu valioso traballo. Decisivo resultou tamén para a culminación de tal proxecto outro rei de Galicia, Afonso VIII. Ambos están enterrados no Panteón Real da Catedral de Santiago.

Este Reino foi poderoso e, como tal, tiña cultura e lingua propias que recibimos en herdo. E nada mellor para nolo recordar que o esplendor dunha esmeradísima obra que debera utilizarse, alén do seu significado relixioso, como unidade didáctica para explicar a nosa historia e as nosas raíces. En definitiva, para transmitir coñecemento sobre Galicia e o seu desenvolvemento histórico. O himno que soará neste día grande fálanos de Breogán como mito fundador, mais non precisamos ir á figura de Breogán para basearnos nun pasado cheo de vitalidade para camiñar cara ao futuro con toda a dignidade dun pobo afortunado nas orixes. Abóndanos con mirar este anovado Pórtico da Gloria que nos volve ao Medievo para caer na conta de que temos o deber histórico e moral de conservármolo e canda el, sen ser menos importante, o de preservar a lingua que falaban os nosos reis e na que trobaba Alfonso X de Castela, O Sabio. A lingua galega foi o vehículo comunicativo normal entre o Mestre Mateo e os canteiros que creaban esta xoia. Hoxe, libre dos prexuízos históricos que se deitaron sobre ela, debe seguir sendo o idioma de comunicación normal entre os habitantes deste vello Reino para perdurar tanto como o Pórtico da Gloria.

37841930_10204980335223779_3481963324403351552_n

Publicado en El Correo Gallego (25-07-18)

 

 

 

 

 

 

,

MARÍA VICTORIA MORENO

Fotografía sacada do Álbum de Mulleres, do CCG

Estaba aí tan recolecta que nin moitas das persoas que estivemos cercanas a ela e coñecemos ben  a súa valía e os seus méritos nos lembrabamos dela como candidata idónea, por moitas razóns, para protagonizar as Letras Galegas do 2018. En canto o seu nome foi seleccionado para poder ser elixida, acendéusenos a luz e a confirmación deste entusiasmo está no apoio que recibiu a través das redes sendo trending topic o pasado sábado. Non é doado facer unha elección aplaudida por todas as persoas que adoitamos opinar sobre as Letras Galegas, que afortunadamente xa somos ben delas, xa que esas Letras Galegas poden mirarse desde moitos puntos de vista. Porque Rosalía, a escritora que no fondo é homenaxeada sempre pola elección da data e o motivo que a suscita, as cumpriun case todas. En primeiro lugar, recolleu a lingua e elevouna da súa agrafía á literatura e á lingua de comunicación normal que acabaría sendo. Este último feito inda está en proceso, pero xa non se lle nega ao idioma galego a capacidade de comunicación a todos os niveis e en todos os rexistros. Polo tanto, aprezar unha lingua e elevala ante o alumnado no Instituto de Lugo, como fixo María Victoria Moreno, é un mérito que debe terse en conta e que posiblemente se tivo. Porque desde a súa presenza en Galicia a principio dos anos sesenta, abrazouna como propia para a súa comunicación e a súa pluma literaria. Ela adoitaba dicir que non era escritora alófona, termo que se aplica a aquela persoa que escribe nunha lingua allea, porque tiña o galego como seu e nel pensaba e quería en voluntario acto de amor. Outro servizo valioso para as Letras Galegas foi ensinar esa lingua adquirida no seu nivel estándar, porque o pobo depositario dela era ao mesmo tempo analfabeto no seu idioma. María Victoria ensinouna gratis et amore a grupos desexosos de a saber a través de distintas asociación, sendo na súa tarefa precursora do que irían facendo outras persoas xa destinadas a iso.

Unha gran necesidade das Letras Galegas era crear ficción que posibilitase á xente noviña e nova ter acceso á súa literatura para vivir nela o lecer, a aprendizaxe idiomática,  e o desenvolvemento cognoscitivo e emocional. A calidade das súas obras literarias para estas idades está sobranceada polos premios, pola súa consideración internacional e polo número elevado das súas edicións. Foi unha das pioneiras dunha literatura sen apenas tradición nas nosas letras, dando paso a autoras e autores de calidade que continúan aquel labor. Inda era necesario sistematizar o estudo das Letras Galegas Literarias que esixía o acceso á Universidade. E aí estivo disposta a colaborar, como por exemplo no manual “Literatura Século XX”. Non hai baremo para os méritos dunha elección con miras a estudar a obra de alguén que traballou polas Letras, para espallar o seu coñecemento e darlle a merecida honra polo seu traballo. Creo que todo isto se conxuga moi ben na elección de María Victoria Moreno.

Publicado en El Correo Gallego (23-06-17)

UN DÍA NON ABONDA PARA A LINGUA

O 17 de maio de 1833, a nai de Murguía paría, de paso por Arteixo nunha viaxe, o neno que foi un dos grandes intelectuais do país, e non só do país. Tal día de 1863, Rosalía asinaba os libro “Cantares Gallegos”, facéndolle un agasallo ao seu home, Manuel Murguía, no trixésimo aniversario. Tal día de 1963, a RAG proclamaba esta data “Día das Letras Galegas”, rememorando todo o anterior e para poder sacar a lingua ao fóro público unha vez ao ano sen atrancos gubernamentais e dedicándollo a unha escritora -empezou por Rosalía- ou escritor dos falecidos cuxa obra merecera ser recoñecida pola poboación que na súa gran maioría era analfabeta na lingua de Galicia, inda que a falaba normalmente. Estaba vetada nos usos máis simbólicos, pola reacción contra a cultura propia: escola, igrexa, xustiza, profesións liberais e a lingua escrita en xeral, agás as obras literarias que pasasen a censura. Este día nace no campo da creación literaria, pero a súa proclama foi un revulsivo social que permitiu unir as vontades de quen precisabamos un espazo para sentirmonos nós sen ataduras, poder entoar o himno e facer unha festa cívica da galeguidade á que ano tras ano se foron sumando persoas e entidades que popularizaron esta celebración. Cómpre recordar as circunstancias nas que naceu o “Día das Letras Galegas” para referenciar en que o debiamos converter nos tempos en que a lingua é oficial, está ou debe estar presente en todos os campos dos que fora arredada e o alumnado foi pasando desde o curso 1980-81, segundo consta nos currículos oficiais, polas clases de lingua galega e ensino dalgunha outra materia impartidas no idioma que ergueu Rosalía coa publicación mencionada.

En principio non debería ser día festivo, pois non hai nada que o xustifique se non é coutalo da mobilización social que precisa usándoo en todos os campos para facelo ben visible no intercambio reinvidicativo dunha xornada de traballo plural. Porque hoxe é un día como outro máis do calendario, sacada a parte de homenaxe literaria que a RAG queira render a quen posúa unha obra que mereza ser difundida e estudada. Hoxe, con todo a favor, a situación da lingua é palpablemente precaria, a pesar desta anomalía do 17 de maio, xornada na que recibe a amorosa entrega dos Concellos, as Deputacións, a Xunta e outras institucións, canda os centros de ensino que fan todo o posible para destacar a excepción con entusiasmo e entrega. Coa perda acelerada de falantes entre os máis novos porque a familia en xeral non freou o proceso de substitución, co último decreto de ensino que recorta o galego no seu uso e priva as criaturas máis noviñas do seu contacto escolar nos mellores anos para a aprendizaxe, co descenso de publicacións en lingua galega fronte ao que sucede nas outras comunidades con lingua propia, co escaso apoio que lle prestan polo xeral os medios de comunicación audivisual e escrita, debemos ter moito coidado de que non nos morra de éxito un 17 de maio.

Publicado en El Correo Gallego (20-05-17)

LITERATURA INFANTIL. De Saint-Exupéry a Casares

Un ano antes da súa morte, Saint-Exupéry publicou “Le Petit Prince”, vertida cedo ao galego por Carlos Casares, o gran creador literario que intuíu divinamente como hai que escribir para a infancia. Esta grandiosa fábula universal é boa mostra da literatura que poden ler nenas e nenos. O terceiro libro máis vendido do mundo –detrás da Biblia e de O Capital– nin é doado de comprender (non é preciso que entendan todo o que len, chega con que o reinterpreten máis tarde), nin trata dun tema lúdico porque é pura filosofía vital, nin ten patrón didáctico aínda que faga pedagoxía dos sentimentos. É unha obra mestra pola carga de emoción tan ben dosificada por un escritor que esparceu a tenrura no simbolismo da fábula. A tradución de Casares está tan ben feita que dá a sensación de estar lendo o orixinal, mesmo a quen temos manexado este con frecuencia. Carlos Casares escribiría algunhas das páxinas máis brillantes da nosa literatura para infancia deixando nela pegadas de vontade estética, contidos dun mundo referencial, carga semántica e esa dose do absurdo que subxace na percepción e na expresión das criaturas noviñas, que é ás que el adoite dirixirse. Na relación asimétrica que se establece entre quen escribe para a infancia e a propia infancia que le, debe haber por parte do creador complicidade na transmisión de valores, emotividade da linguaxe como xogo, humor, un toque de absurdo, moita fantasía, esforzo de adaptación ao estadio de desenvolvemento da linguaxe nese anos e a técnica que dirixa todo o proceso para o converter en literatura.

Téñome preguntado por que os estudosos consideran a literatura infantil como un xénero diferente aos outros. Por que mesturan a narrativa, a lírica e o teatro, nunha soa categoría á parte. Certo é que esta literatura está toda ela traspasada por un sentimento especial creado pola actitude de quen se enfronta á recuperación da propia infancia amamantando un estado de ánimo primaveral permanente, que é o que lles corresponde aos anos da gran plasticidade. Pero non se pode dubidar de que a infancia receptora lle esíxe ao creador tela en conta cunha actitude, teorizada ou inconsciente, para pórse a traballar. É esa actitude quen lle permite recuperar a emoción dos primeiros xogos verbais (ritmo e sonoridade), vivenciar a adquisición dos contidos culturais nos que chegou a crer e regresar desde os esquemas máis conscientes ao inconsciente colectivo. E considero eu que sempre o fai a través dos xéneros establecidos ata hoxe. Tomando como modelo a valiosa obra infantil de Carlos Casares –que sorte ten este ano o profesorado coa programación das actividades para celebrar o Día das Lestras Galegas-, inda que toda ela estea traspasada dun certo lirismo emotivo, cando escribe contos narra mesmo ás veces de forma moi próxima ao que fai nos seus relatos curtos e cando escribiu “As laranxas máis laranxas de todas as laranxas” non hai dúbida de que el escribiu unha obra de teatro.

Publicado en El Correo Gallego (31-03-17)

O NECESARIO CONTEXTO

Por un deses apuros que nos mete o Entroido cando hai xente noviña á que se lle ha preparar un disfrace que nos guste e lle guste, mando un mozo mercar á mercería 1m. de vivo e el pregúntame abraiado que é iso. E chócame moito que mo pregunte, porque o mozo ten antecedentes de catro xeracións de homes e tres de mulleres relacionados coa confección artesanal das prendas de vestir. Non caera na conta de que el xa non estivo en contacto con ese traballo, porque antes –veremos que pasa no futuro- as familias ían ascendendo socialmente e porque o traballo artesanal tamén vai camiño de desaparecer se non se fai algo que o valore debidamente. Acabo entendendo, xa que logo, que a mensaxe o deixe descolocado. Para que se atrevese a pedir algo así sen recorrer eu á definición dunha palabra que ata no oficio de coser é polisémica, inda que con moitas semellanzas de uso, asegureille que a tendeira o entendería sen lle el dar máis que o  anaquiño do tecido que levaba para que casase a color. E, como eu supoñía, volveu morto coa risa de que unha tira xa preparada para facer o remate dun escote se chamase vivo e do ben que entendera a vendedora o que pedía a pesar dun significante tan estraño. O contexto é fundamental para a comprensión plena das mensaxes. Unha estrutura tan simple como “a parella”, significaría ata hai ben pouco –porque a realidade tamén muda- para un labrego, as vacas ou bois que se xoncían xuntos para traballar e para unha familia de xitanos nómades, a garda civil coa que preferían non bater. Hoxe fai referencia xeralizada á persoa coa que se convive afectivamente, sexa cónxuxe de dereito ou non. E para unha destas parellas, usada en diminutivo, viría a indicar que teñen nena e neno como descendentes. O contexto é o que nos permite aprender as palabras do noso contorno para ir adquirindo un dominio, cando menos parcial, da que ha ser a nosa lingua. E sucederá cando as escoitamos por primeira vez, cando aumentamos a nosa riqueza idiomática nese mesmo código e cando aprendemos un novo idioma. Na vida cotiá ese contexto dáse doadamente, e cada criatura aportará á escola palabras relacionadas co oficio e modo de vida das persoas coas que se cría, verdadeira confluencia dun pequeno universo. Tamén adquirirá certa complexidade idiomática se o nivel conversacional que lle serve de modelo ten estruturas  relacionadas cos procesos mentais que fomenta a escola a partir da lingua. Por iso, os centros de ensino deben ser igualadores para nivelar aquel alumnado que aporta estruturas máis elementais na súa expresión coa axuda de quen xa as posúe que, ben encamiñado, será fermento facilitador da aprendizaxe dos demais canda o da súa.

A palabra contexto hoxe é o comodín co que xente pública pretende enmendar o que xa pronunciou e non lle conviña ter feito. Daquela, di que se sacaron de contexto as súas palabras e pensa que a fórmula enmenda todo. Pero este contexto descontextualizado non lle vale de desculpa.

Publicado en  El Correo Gallego (03-03-17)

DÍA DA LINGUA MATERNA

A expresión lingua materna responde ao feito de seren as nais as educadoras na primeira infancia e é que se adquire ao lado de quen te cría nun contexto comunicacional afectivo que lle presta un gran apoio á súa aprendizaxe. Ela condiciona o aparato fonador e  sobre os primeiros sons imitatativos asentarase o proceso de adquisición do idioma: musicalidade, estruturas morfosintácticas e vocabulario. Xeralmente corresponde ao grupo étnico-linguístico co que a familia se identifica culturalmente e a idónea  para que a escola continúe a alfabetización. Así pois, todas as linguas son maternas, mais a gran maioría non ten garantizado que as critaturas adquiran nelas as catro destrezas superpostas da comunicación verbal: entender, falar, ler e escribir. De aquí xorde a chamada de atención da UNESCO que, despois de conquistas lingüicidas, de pasividade perante as linguas que desaparecen e de desprezo polos idiomas considerados menores, resolveu en 1999 proclamar o 21 de febreiro do ano 2000 Día Internacional da Lingua Materna  para o celebrar anualmente en todo o mundo e na propia sede da organización. Con esta acción pretende garantir a diversidade lingüística e cultural da humanidade, e o plurilingüismo. A data ten orixe no recoñecemento do Movemento pola Lingua Bengalí, que tivo lugar en 1952, cando a policía e o exército do Estado pakistaní, que ocupaba Bangladesh, dispararon á multitude falante dese idioma que se manifestaba polos seus dereitos lingüísticos.  A UNESCO apoiou a primeira celebración para concienciar os pobos da importancia de preservar a diversidade das linguas como un patrimonio común da humanidade. A celebración de 2016 xirou arredor do lema “Educación de calidade, lingua(s) de instrucción e resultados da aprendizaxe”, co recoñecemento de que a lingua materna debe ser a da alfabetización. Tal recoñecemento e a súa práctica van tamén encamiñados a avanzar na Axenda 2030, que busca o desenvolvemento sostible centrado na educación para que cada persoa participe activamente na sociedade, moi nomeadamente as nenas, as mulleres, as minorías, os pobos indíxenas e os poboamentos rurais, é dicir, os máis humildes entre os humildes.

Neste ano de 2017, a reflexión ten tres eixes temáticos fundamentais: 1. Políticas lingüísticas públicas federais, estatais, municipais e comunitarias. 2. Instrumentos de política lingüística. 3. Creación de produtos culturais (libros, audios, aplicacións, entre outros) e de servizos lingüísticos (intérpretes, tradutores, asesorías xurídicas, etc.). O interese da UNESCO pola protección do ben cultural irrepetible que é unha lingua, elaborada colectivamente ao longo de moitos séculos e configuradora dunha visión singular do mundo, queda reforzado polo feito de que a globalización necesite incorporar ao traballo persoas alfabetizadas que falen máis dunha lingua e pola necesidade de acabar coas grandes desigualdades do planeta segundo o lugar de nacemento das persoas.

Publicado en El Correo Gallego (24-02-17)

FEBREIRO, MES ROSALIANO

A fundadora da nosa literatura contemporánea, e grande da universal, naceu o 24 de febreiro de 1837. A información que recibiu do seu nacemento situono no 23, razón pola que asinou nesa data “Follas novas”, como fixera con “Cantares gallegos” o 15 de maio, aniversario de Murguía. Das dúas datas biográficas máis importantes das persoas, a do inicio e final do seu existir, a de máis transcendencia é a primeira porque abre as posibilidades do desenvolvemento propio e da influencia social que poida exercer, extraordinaria no caso da nosa autora. Ela ergueu o idioma da postración na que se atopaba despois de varios séculos, dándolle memoria escrita nun dos libros máis queridos polos galegos de aquén e de alén mar, que eran moitos naquela sangría de Galicia. Verbo da nosa polifacética escritora, á data que se lle deu maior relevancia foi á do seu pasamento o 15 de xullo. Mais xa di nun artigo Plácido Castro que Galicia ben podía copiar de Escocia a visibilidade do cariño que mostraba ao seu poeta nacional, Robert Burns, ao considerar o día do seu nacemento como unha festa nacional.  E é que en Escocia, para homenaxear o poeta que se ocupou das zonar rurais, dos temas folclóricos dese territorio desde a perspectiva das clases populares, da pobreza, dos roles sexuais e mesmo da igrexa escocesa, celébrase ese día cunha cea na que, acompañado polo son das gaitas, se recita o seu poema “To haggis”. Para Plácido Castro o 24 de febreiro debería ser o Día de Galicia.

Nesta última década, a conmemoración do 24 de febreiro estendeuse na sociedade dun xeito sorprendente. Unha sinerxia de esforzos dalgunha xente fixo posible que a xornada se estea desenvolvendo como levedada. Hogano, desde a AELG anímase a agasallar ese día cun libro en galego e unha flor. Tamén promove que se realicen actos nos centros de ensino e en espazos públicos con colaboración de Concellos baixo o lema #RosaliaTe, conducentes a afondar na diversidade temática da obra rosaliana. Está elaborando o seu manifesto anual que se lerá o domingo 19 e anima á toda a sociedade a facer lecturas colectivas en vilas e cidades. Tamén solicita dos Concellos que declaren o 24 de febreiro “Día de Rosalía de Castro”, sendo ata o momento 49 os que se sumaron á iniciativa, conxuntamente coas Deputacións d’A Coruña e Lugo.  A maiores destas actuacións, que parten dos profesionais da escrita, estes días Rosalía vén de recibir dous agasallos que de alto valor simbólico: será a epónima do aeroporto de Santiago, desde o que partiu tanta xente para a emigración europea e mesmo americana nos últimos anos, e un avión das liñas áereas Norwegian lucirá unha das súas imaxes máis coñecidas no temón. A compañía noruega homenaxea a mulleres escandinavas e do resto de Europa que destacaran pola súa actividade benefactora para a humanidade. Que Rosalía estea nesa nómina debe encher de orgullo o pobo que ela serviu coas armas máis pacíficas de todas: o pensamento e a pluma.

Publicado en El Correo Gallego (10-02-17)