MARIFÉ QUESADA “SOCIA DE HONRA DE GÁLIX, 2016”

O próximo luns día 12, a artista plástica María Fe Quesada será nomeada Socia de Honra de GÁLIX, Asociación Galega do Libro Infantil e Xuvenil que, sen ánimo de lucro, trata de  visibilizar e promover a cultura e a lingua galegas a través da literatura. O acto de nomeamento celebrarase no IES Valadares (Vigo) ás 12h nun acto escolar aberto ao público ao que asistirá alumnado que participará activamente e manterá con ela un coloquio. A laudatio da homenaxeada correrá a cargo da escritora María Xosé Queizán e o presidente de GÁLIX, Xosé Antonio Perozo, faralle entrega dunha escultura-símbolo desta distinción deseñada pola tamén membro de GÁLIX, a artista Noemí López. Ata o de agora tiñan sido galardoados o xestor cultural e persoa decisiva para a creación da veterana asociación, Xabier Senín, que inaugurou a honrosa lista. A seguir,  Xosé Neira Vilas, Agustín Fernández Paz, Fina Casalderrey, Xoán Babarro e quen isto escribe. Marifé Quesada é a primeira ilustradora e membro pertencente a un dos colectivos ben potentes que constitúen a entidade. Vaian, pois, os meus mellores parabéns para a galardoada e para a xunta directiva de GÁLIX por considerar o labor de todos os seus colectivos, que son os actores e amantes desta marabillosa ferramenta lúdica e formativa que é o libro para a xente máis nova. Entre os compoñentes creativos de GÁLIX hai persoas moi valiosas que son coñecidas dentro e fóra do país. Marifé Quesada foi pioneira na ilustración dos nosos libros e ten numerosos premios e distincións nacionais e internacionais polo seu dilatado traballo xa a través dunha brillante carreira artística. Di que aprendeu de seu pai, o pintor Antonio Quesada, a emocionarse co seu traballo e a non lle ter medo ao risco. E tamén a non dar nunca por finalizado nada do que non estivera plenamente orgullosa. E abofé que conseguiu ben estas aprendizaxes, ademais da técnica ao servizo da súa especial percepción da tenrura infantil que destilan todos os seus marabillosos debuxos.

Son privilexiada por entrar moi axiña en contacto coa artista Marifé Quesada xa que me ilustrou catro libros: “O día que choveu de noite” (Galaxia/Elkar/La Galera, 1983) “A cidade de Aldara” (Casals, 1989), “O avó de Pipa” (Bruño, 1991)/ “El abuelo de Pipa” (Bruño, 2005) e “Un rato na casa” (Galaxia2007). Puiden elixila unha vez de ilustradora, porque cando escribimos para a infancia non adoitamos ter ocasión de decidir quen vai poñer caras aos nosos personaxes nin pintar as atmosferas que deixamos en palabras. Quen dan por fin vida a esas palabras son artistas que rematan a nosa obra e mesmo a anteceden poñendo ao alcance das nenas e dos nenos, a través da súa especial e interposta creatividade, os contidos que nós ideamos e terán unha lectura posterior a ser gozados en debuxos. O seu valor é de tal importancia nos libros destas idades que hoxe se consideran, inda que non sempre foi así, obra en coautoría.  Graciñas, Mari Fe, pola túa complicidade.

Publicado en El Correo Gallego (09-12-16)

 

 

 

 

XORNADAS DE NORMALIZACIÓN

15078890_10202504474488808_525109984706759512_n

Hoxe venres desenvolverase no Centro Abanca Obra Social da Praza de Cervantes de Santiago a XII edición das Xornadas de Normalización Lingüística das Escolas Católicas de Galicia, cun apretado programa de nove e media da mañá a dúas e media da tarde. A inauguración correrá a cargo de Mónica Maseda, membro da xunta directiva de Escolas Católicas e directora do colexio Mª Assumpta de Noia. A seguir, os organizadores teñen a xenerosidade de facernos unha homenaxe a Xesús Rábade Paredes e a min, como escritores e profesores con responsabilidades de asesoramento en normalización para os centros de ensino a principios dos anos noventa, homenaxe que recibimos con especial agradecemento vindo de persoas que traballan porque Galicia conserve o idioma, elemento xenuíno da súa identidade. Relatorios de Elisardo López Varela (A contribución dos EDLG no proceso de normalización lingüística), Antón Riveiro Coello (As posibilidades de Carlos Casares) e Vicente Feijóo (A toponimia como ferramenta normalizadora do ensino), e a presentación de experiencias arredor do galego oral realizadas nos centros Santa Xoana de Lestonac (Ferrol), Compañía de María (Santiago) e Calasanz (Escolapios da Coruña), e a Regueifesta dos IES Maximino Romero de Lema (Baio) e Marco do Carballón (Vila de Cruces) constituirán os contidos da xuntanza. Despedirán os regueifeiros Luis O Caruncho e Bieito Lobariñas, e clausurará o Secretario Xeral de Política Lingüística.

Con algúns destes centros teño traballado naquelas datas con moi especial satisfacción, porque mostraban ganas de normalizar a lingua. Daquela parecía relativamente posible facelo no ensino, inda que moitos de nós tiveramos dúbidas de como se levaba o proceso. Lamentablemente, os tempos viñeron darnos a razón. O Colexio La Salle de Santiago, coa inestimable colaboración do irmán Reboiras, estaba disposto á iniciar unha aula de inmersión lingüística para o primeiro curso de infantil no periodo 1995-1996. Non se puido levar a cabo porque Política Lingüística acabou coa función asesora dos profesionais seleccionados e formados para prestar este servizo sen data de caducidade inmediada. A palabra inmersión pasou a significar unha ameaza se a lingua ensinada é o galego, inda que sexa o mellor método para aprender calquera outra. Máis tarde a palabra normalización foi substituída por dinamización. A guinda púxoa o Decreto 79/2010, do 20 de maio, para o plurilingüismo no ensino non universitario de Galicia, aprobado en contra dos ditames das instituciones con capacidade de emitir informes. A lingua entrou en franco retroceso nas primeiras etapas. É triste comprobar que en contextos nos que falan galego todas as xeracións, a familia pode decidir que se obvie a alfabetización nesa lingua, mesmo contra a Lei de Normalización. E tamén que o que aparece escrito no encerado, como as matrices das datas que se cambian todos os días, estea en inglés, igual que os murais de traballo nas paredes.

Publicado en El Correo Gallego (18-11-16)

POESÍA EN BONAVAL

fraga-1O grupo na pasada edición do festival (Fotografía de Ángel Utrera)

Este domingo ás 11h comezará en San Domingos de Bonaval un encontro poético con música e arte plástica en apoio da palabra. Poetas de toda Galicia farán a quinta edición dunha cita poética itinerante convocada por Ángel Luis Utrera Baza, namorado da palabra e da fotografía que atopa na poesía o eixo vertebrador de sensibilización social. Será a V realización duns encontros flexibles promovidos para servir coa poesía diferentes causas. A I edición foi hai cinco anos en Melide por chamada de Soqui Cea, Xosé Vazquez Pintor e Antom Laia par dar coñecer a vila a través dun roteiro. A II aconteceu arredor dun magosto nos Pendellos de Agolada. A III fíxose na Estrada, por convocatoria de David Otero. Baixo a dirección da Asociación cultural Vagalumes rendeuse homenaxe a Marcial e Avelina Valladares en Berres, e a Garcia Barros na súa casa natal, para despois acabar a carón do Ulla. O IV convocouse na capital do Deza en colaboración coa asociación cultural O Naranxo e a plataforma Salvemos as Fragas de Catasós. Foi un acto reivindicativo das fragas, os bosques e a biodiversidade dun país estragado pola especulación, a senrazón dos cartos e inda a incompetencia de políticos ao servizo dos poderosos. Cabo de carballos e castiñeiros quedaron en taboleiros de madeira poemas e palabras de mais de vinte poetas. O V encontro vai reunir no lugar máxico de Santo Domingo de Bonaval a uns vinte poetas, e a músicos escritores e artistas que empezarán por unha homenaxe ás personalidades soterradas no Panteón de Galegos Ilustres. Haberá música de gaita acompañando este primeiro momento e outras diferentes ao longo da mañá, co telón de fondo da mirada do pintor Xullo Garcia Rivas. Entre os participantes estarán Miguel Ángel Alonso Diz, Romina Bal, Luz Fandiño, Xoán Xosé Fernández Abella, Miriam Ferradáns, Antonio García Teijeiro, Antom Laia, David Otero, Lorena Rei, Mª Neves Soutelo, Ramiro Vidal Albariño e Ángel Utrera. Eu non poderei acudir como quería porque me require outra actividade comprometida con anterioridade.

fraga-1-copiaMembros do grupo desprazándose pola fraga (Fotografía de Ángel Utrera)

Pregúntolle ao convocante, que me honra coa súa amizade, se esta actividade é produto do contacto coas novas tecnoloxías e dime que, inda que as redes sociais facilitan estas convocatorias, el estivo desde sempre facendo da palabra e da arte un vínculo emotivo que se asente na cultura popular, libre e espontánea, veña de quen veña e sexa como sexa. Tamén me di que non é un activista cultural, porque non debía facer falta andar animando a ninguén a que aprece e mostre publicamente a riqueza da nosa cultura e do noso patrimonio. Non obstante, é obvio que as redes sociais multiplican as posibilidades de comunicación propiciando este tipo de xuntanzas e que son máis necesarias que nunca persoas con capacidade organizativa e entusiasmo desbordante para que a abondosa masa dispersa da cultura levede xunta e produza o pan que alimenta a dimensión social da actividade artística sen a que a vida humana non ten saúde.

Publicado en El Correo Gallego (14-10-16)

QUE VAI FACER GALICIA COA LINGUA?

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Da riqueza cultural aque acumulou Galicia a través dos séculos hai unha obra que vén atravesando a alma do pobo como un río que canaliza o caudal irrepetible dunha visión do mundo. É a lingua, xenuína evolución do latín da Gallaecia, asentado no sustrato de falas anteriores e con aportacións que recibiu doutros idiomas. Foi contemporánea de todo o que lle aconteceu a Galicia, do mellor e do peor. Ora foi idioma de prestixio no que trobaba o Rei Sabio, ora lingua dun país ao que se lle substitúe a nobreza por outra foránea que trae idioma alleo para os usos de prestixio, ora lingua erguida para a escrita e a literatura, ora idioma proscrito para usos oficiais polo franquismo, ora lingua recuperada e oficial en virtude da Constitución e do Estatuto de Autonomía… Nas circunstancias adversas non secou o río da fala, pero si o da escrita e a gran maioría dos falantes foi percibindo a rara situación como feito normal favorecido pola perda da memoria dos tempos de brillantez escondida en textos inaccesibles. Reprimida no sistema educativo, a familia decaeu na súa transmisión para favorecer o estatus dos seus descentendes, propiciando a perda das persoas monolingües ou instaladas na lingua propia con coñecemento e dominio doutras para as relacións co mundo. A sociedade galega converteu a fala dunha porcentaxe altísima da poboación e entendida por toda ela nun idioma considerado menor cangado con todas as eivas sociais. Tiñamos unha lingua para a cultura libresca e escrita, e a nosa para a oralidade o analfabetismo e a cultura popular. Que lingua falaban os personaxes menesterosos de Dickens? Falaban inglés. E o propio Dickens, Shakespeare e Lord Bayron? Tamén. Pero Galicia tiña o galego para os primeiros. Para os segundos, o castelán.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Houbo mentes pensadoras que percibiron tal anomalía. No século XVIII, o Padre Sarmiento considera o estraño feito unha das causas do atraso do país e fai a defensa da alfabetización dos nenos na lingua que falaban na casa, así como do uso polos curas no ministerio. Este pensamento implica a idea de normalización dun idioma postergado. A historiadora da Pedagoxía Ángeles Galino falaba de Sarmiento na cátedra da Universidade Complutense como dun gran adiantado por estes postulados. No Rexurdimento, Rosalía e outros recuperan aquela lingua vulgar para a escrita sen ter coñecemento de que xa tivera unha brillante literatura. Esta recuperación pasará despois polas “Irmandades da Fala”, creadas hai 100 anos, que a introduciron noutros usos, e por varias xeracións de creadores que conseguiron un sistema literario intercambiable co de calquera idioma. Tras sufrir a forte represión do franquismo, adquiriu coa democracia o estado de lingua oficial e foi introducida na escola, nos medios de comunicación e nos diferentes sectores sociais. Non obstante, por inercia e por desleixo dun país que non adoita conservar os seus tesouros, perdeu moitos falantes. Os grandes cambios no mundo rural e mariñeiro -os seus principais conservadores-, a presión dos medios audiovisuais, a escolarización non planificada para conservala nin recuperala e o erro de a identificar co nacionalismo dificultaron o equilibrio dos tres factores que determinan a saúde das linguas: actitude, competencia e uso. O galego non acadou os obxectivos de normalización do catalán e do éuscaro, mesmo tendo nos inicios o máis elevado número de falantes, que agora descende de forma alarmante en cada xeración.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Con todo e resistir en todas as mallantes, estamos nunha encrucillada que esixe moito apoio para que no acabe en lingua ritual cando está amparada polas leis. Preservar a normalidade do maior ben herdado, que ten proxección internacional polos seus lazos coa lusofonía, precisa o esforzo de toda a sociedade: falantes, familias, escola, institucións e directrices políticas atinadas. A lingua terá o futuro que Galicia queira darlle. Nunca tivemos nas mans, nas de todo o país, tanta responsabilade.

Publicado en 61 Mujeres escriben en el DÍA DE GALICIA (El Correo Gallego, 25-07-16)

 

 

 

 

 

A LINGUA DEPENDENTE

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

A lingua do noso país é unha lingua dependente. Non hai linguas independentes, porque ningunha o é dos seus falantes nin da súa sociedade, pero unhas sono máis, moito máis, que outras. Para as que son máis dependentes e a política ten que asumir a súa protección, todas as normas legais emanadas desa política deben ser un tratado para aminorar esa dependencia. Cando están ditadas con fins espúreos, que non son a defensa real e o interese de que permanezan, acelérase o proceso cara a dependencia total ata precisaren mesmo osíxeno para non acabaren sendo residuais ou rituais. Porque matar de todo unha lingua que tivo proxección escrita e literaria, e que aínda resiste na boca dos falantes máis concienciados, é tan difícil como sostela sen grandes perigos. Sempre quedarán os libros, estudosos nativos e estranxeiros cultos que as admiran todas e as valoran como elementos de comunicación únicos e pezas clave para entender o mundo plural da humanidade. E intentarán restauralas, cando menos para o terreo da Filoloxía. Os idiomas son entidades sociais vivas sostidos pola vontade de intercomunicación.

Ao seren vivas, tamén son fráxiles e ás veces deben soportar acosos e mesmo ataques escolares que hoxe poderían ser considerado bullying, pois o maltrato na escola dase tamén por silencio prolongado cando debe haber presenza. Entre as aulas galegas que se habilitan como colexios electorais, e moito máis onde o alumnado e o seu entorno se expresan habitualmente na lingua de Castelao, non debía haber ningunha que mostre nas paredes o uso habitual e exclusivo do castelán e do inglés. Onde vai o galego? Esta circunstancia é un serio acoso escolar pois non se lle permite estar no seu territorio, dentro do territorio simbólico da educación, sequera fose en compañía das outras. Que dependente está neste ambiente a lingua de quen a introduza e a faga ver como vehículo necesario de cultivo persoal e de autoestima dos seus falantes!

A lingua depende de cada un de nós. Primeiro, do noso compromiso persoal de falala e de estimala, que eu creo un deber irrenunciable. E segundo, axudando a que outras persoas con boa vontade a poidan usar e usala ben. Eu sempre confeso que son unha ONG persoal co empeño de axudar a moita xente a corrixir, traducir e supervisar coas tecnoloxías que temos hoxe ao alcance e fan doado este servizo, porque eu podo facer  traballo. Onte mesmo traducín un pequeno texto de gratititude por condolencia mortuoria, campo no que a lingua é moi pouco usada polos seus propios falantes. Dependía de min que saíse nun ou noutro idioma e eu non podo fallarlle nin á lingua nin a quen ten a vontade de que se normalice nun uso do que estivo totalmente afastada e non logra inda a mínima normalidade. Ben sei que a defensa e o bo uso dun idioma non poden depender de voluntariedades. Pero tamén sei que o galego é dependente das actitudes persoais de xente que debe suplir outras accións cando estas tanto se lle escatiman.

Publicado en El Correo Gallego (02-07-16)

IRMANDADES DA FALA

ANosaTerra

Hogano é o centenario das Irmandades da Fala, movemento senlleiro na defensa do idioma que o considerou adecuado para usos dos que fora afastado séculos atrás. Privado dos ámbitos de prestixio, convertérase en ágrafo ao se establecer na oralidade das clases sociais menos favorecidas, que eran a gran maioría do país. Tras o devalo do rexionalismo e do galeguismo de finais do s. XIX, xorde este movemento cidadán, nada alleo ao contexto da nova configuración europea que recoñece dereitos nacionais a varios países, como Polonia e Irlanda. En 1916, Aurelio Ribalta fai un chamamento a defender a lingua galega na revista “Estudios Gallegos”, que fundara en Madrid. En tal idea,  ben acollida por diferentes sectores ideolóxicos, viña traballando con intelectuais como Antón Vilar Ponte. O 18 de maio de 1916, os irmáns Vilar Ponte convocaron na Coruña unha asemblea nos locais da Real Academia Galega á que asistiron vinte persoas comprometidas coa lingua. Acordaron a creación dunha das “Irmandade de Amigos da Fala” coa idea de rexenerar globalmente a Galicia. A segunda Irmandade naceu en Santiago de Compostela dez días máis tarde, o 28 de maio. Co tempo, as Irmandades chegaron a 28, foron acollendo a intelectuais e a profesionais liberais, e contaron con personalidades das letras como Antonio Noriega Varela, Ramón Cabanillas, Antón Losada Diéguez, Vicente Risco, Ramón Otero Pedrayo e Florentino López Cuevillas. O movemento era vizoso e tamén se crearon agrupacións en Madrid, La Habana e Buenos Aires. As súas primeiras acción dirixíronse á promoción da cultura e da lingua mediante cursos de galego, recitais de poesía, xogos florais, exposicións e outras actividades. O 14 de novembro dese mesmo ano, sacan á luz A Nosa Terra, o seu órgano oficial, editada integramente en galego. Contou cuns 2000 suscriptores desde o comezo.

O desenvolvemento do traballo das Irmandades da Fala foi decisivo para a Galicia que hoxe coñecemos, pois tiveron unha repercusión política e cultural de gran calado. Nelas están as bases dos programas do nacionalismo galego de preguerra: a definición de Galicia como nación, o reclamo da autonomía integral de Galicia e a cooficialidade do seu idioma. En canto á literatura, sustento privilexiado de calquera lingua, promoveron e renovaron o teatro, cultivaron a narrativa introducindo a novela curta e o relato, e cultivaron o pensamento en galego a través do enasaio e do xornalismo. Outro labor educativo e de integración máis oculto foi a incorporación de mulleres ás súas filas que procedían de distintos ámbitos sociais e ideolóxicos. As  máis coñecidas son María Miramontes, apoio fundamental para a Editorial Nós coa que o seu home Ánxel Casal deu orixe ao libro galego moderno, e a profesora Pura Lorenzana, que formou parte da Primeira Xunta de Goberno do Padroado Rosalía de Castro. Participan tamén Amparo López Jean, Micaela Chao Manciñeiras, Elvira Bao e Coroa Gonzalez, entre outras.

retrato_miramontesMaría Miramontes (Fonte: Álbum Mulleres do CCG)

Publicado en El Correo Gallego (27-05-16)

 

 

LEMBRANZA DE NEIRA E CHAO

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

O SOUTO DEU AS CASTAÑAS E AGARDA POLA NOVA PRIMAVERA. OS QUE SE VAN RENACEN NOS SEUS FROITOS

Dous galegos bos e xenerosos, cuxas vidas teñen características que os aproximaron alén da súa coetaneidade, deixáronnos esta fin de semana como se o seu pasamento fose punto de unión da existencia paralela. Xosé Neira Vilas e Xosé Chao Rego exerceron un compromiso insubornable co seu pobo e, a través del, con todos os pobos do mundo como cómpre que sexa. Mereceron ben a admiración que a xente lles profesaba e profesará. Defenderon coa palabra, activa no desexo e privilexiada na forma, a identidade de Galicia e contribuíron a que o vello idioma resista como vertebrador dunha cultura singular.

O gran narrador e cronista que foi Neira Vilas e o ensaísta de grata lectura que foi Chao Rego arriqueceron a lingua coa sabedoría herdada dos seus contornos xeográficos agrandando a singularidade que lle permite ao país non ser arremendo de ningún outro. Ambos levaron tamén a súa palabra ao xornalismo, esa lectura que chega todos os días a recantos variados. Tenderon importantes pontes para recolocarnos na xeografía e na historia. Neira achegounos unha extraordinaria crónica da emigración en América, nomeadamente en Cuba, e Chao os seus estudos sobre Prisciliano e a súa época, sendo un promotor dos movementos de base que procuran a inculturación da fe cristiá na terra galega. Mirando ao pasado e ao futuro, contou con todo o marxinal dunha Igrexa desfasada no tempo para levalo á normalidade relixiosa: as mulleres, os homosexuais, a lingua dominada e o medio natural do que formamos parte. E aí estivo a súa voz entre outras voces imprescindibles para unha reflexión actualizadora do Evanxelio. As mulleres debémoslle moito a esa xeración de “Encrucillada” que el axudou a construír.

Neira e Chao fixeron unha redescuberta de Galicia para se entregar ao seu servizo. Dicía o primeiro nunha entrevista que descubrira Galicia na emigración, onde tiña o privilexio de recibir clases en galego de historia, xeografía e literatura con profesores que se chamaban Rafael Dieste ou Eduardo Blanco Amor, un privilexio que nin remotamente tiñan na Universidade de Santiago. O segundo escribiu un libro memorable, “Eu renazo galego”, que é un ensaio sobre a autenticidade. Foron, polo tanto, galegos por nación co reforzo dun descubrimento que os converteu en activistas da nosa cultura e da súa proxección cara o futuro.

Desenvolveron tamén ambos un traballo pedagóxico importante coa xente nova. Neira foi un dos iniciadores da literatura para a infancia á que sempre dedicou unha especial atención. Tanto en narrativa como en poesía deixou un extraordinario herdo, empezando polo libro máis difundido da nosa literatura, “Memorias dun neno labrego”, e o estímulo de creación de poesía e teatro para a infancia despois de fundar coa súa dona, Anisia Miranda, os premios Arume e Estornela, respectivamente, covocados desde a súa Fundación. Pepe Chao foi un excepcional profesor de lingua de numerosas promocións de adolescentes na capital de Galicia.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

PEDREGAL DO RÍO SELMO NA SEARA DO COUREL. O DO MIÑO FOI UN SÍMBOLO DO RENACER GALEGO PARA CHAO

Publicado en El Correo Gallego (04-11-12)

RECUPERAR PALABRAS

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Se as Academias das linguas teñen as palabras a bo goberno, definidas e coidadas, indo a modo para aceptar cambios que anticipan os usos, a Literatura é quen as fai máis operativas. Ela e non só, que están os medios de comunicación tan influíntes no seu uso. A diferenza está en que a Literatura adoita utilizar as palabras de xeito creativo, reflexivo e coidado, e os Media adoitan empregar un vocabulario moi estandardizado, non poucas veces empobrecido e non exento de estar a servir de transmisores de erros gramaticais, maiormente os que utilizan a oralidade. A creación literaria faise de vagar, pero a comunicación esixe inmediatez e na urxencia as correccións fanse con maior dificultade. Na descolocación dos nosos pronomes hai tal trafego de retroalimentacións que ata quen non os descolocou nunca pensa que o galego urbano é así e debe ser imitado. Mirando ao castelán, que copa practicamente estes medios, a construción impersoal do verbo haber sufriu unha alteración cada vez menos chocante por frecuente: “Habían dos mil personas”.

As escritoras e os escritores traballan coas palabras e deben posuír o maior número posible delas para arriquecer os textos elevándoos da planicie que están a sufrir as linguas. Cervantes empregou en El Quijote máis de metade das palabras do castelán da época. Miguel Delibes introduciu na súa obra a seiva que conserva o pobo no léxico patrimonial. Os nosos clásicos foron exemplo de recopilación dunha lingua sen tradición inmediata escrita, exercendo un papel imprescindible para a súa conservación e conversión en lingua de cultura. O noso léxico, tanto en palabras como en fraseoloxía, ten moito vigor, pero sabemos que con cada persoa anciá que fai o tránsito final se perde un diccionario enteiro. O necesario proceso de estandarización da lingua corre o perigo de unificala e empobrecelas poñendo en xogo un número reducido de palabras. Quen aprenderon a lingua galega no peito materno teñen a posibilidade de inxectar na súa obra ese vocabulario en desuso por desaparición da actividade do rural que o sustentaba, incorporándoo á expresión con novos usos metafóricos. A vitalidade e riqueza da lingua é aínda moi forte. Os escritores e as escritoras que a coñecen ben deben salvar un patrimonio ben diverso e en perigo, dentro do perigo xeral que está a correr o noso idioma.

Publicado en El Correo Gallego (21-08-15)

RIANXO, VILA DE LIBROS (PREGÓN DA FEIRA DO LIBRO, 2015)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Rianxo acolle outro verán a Feira do Libro. Sexan benvidos os ilustres visitantes que as librerías nos achegan na súa actividade transeúnte. Grazas a libreiras e libreiros, os libros, fonte de soños, respostas e saberes, abandonan os locais especializados e asómanse ás rúas e prazas para ser visitados en espazos lúdicos e levados ás casas como un dos mellores bens culturais da humanidade. As librerías recórdannos así que son bens apetecibles de mercado. Nesta actividade, colaboran tamén editoriais, e autores e autoras que veñen presentarnos o seu labor. Sexan tamén ben chegados.

Como escritora e usuaria dos libros, debo agradecer á Federación de Libreiros e Libreiras de Galicia o terme convidado a pronunciar estas palabras. Tamén ao Concello por ter incorporado esta feira como servizo á veciñanza. A vila de Rianxo pode gabarse, de xustiza é recordalo, de acoller entre os establecementos comerciais a Librería Cándido, senlleira en Galicia pola súa antigüidade. Dalgún xeito ela é anfitriona desta festa da cultura e temos que lle dar os merecidos parabéns.

Os libros son un produto que homes e mulleres de diferentes sentires e saberes elaboran, en soidade ou en grupo, e entregan á industria editorial que culminará o seu traballo. Cando pasaron polas mans dos varios profesionais que interveñen na súa materialización, viaxan ao encontro da xente cheos de fantasía creadora, sabedoría acumulada en séculos, fonte para variadas aprendizaxes, ilusión para a infancia e a xente nova, apoio e acougo no vagar dos maiores, oportunidades para quen non puido deselvolver as capacidades intelectuais ou profesionais a debido tempo… Os libros en papel seguen a ser un tesouro, a pesar da competencia dixital para a lectura noutro soporte e de tantas actividades de ocio que tentan e atraen a primeira vista. Dentro dos fogares, converteranse en artífices de educación, aprendizaxe e disfrute das familias que os acollen. Porque veñen cargados de xeitos diferentes de mirar o mundo, de propostas alternativas para o noso ocio, de camiños para medrar permanentemente como individuos e seres sociais, de novas habelencias para mellorar as afeccións… Os libros satisfacen necesidades moi variadas, porque nacen do gran abano de intereses dos autores e as autoras. Por iso, é ben difícil non atopar nunha feira do libro algún que acaia ben na casa para lectura de mulleres, homes, adolescentes ou crianzas. Estes días, pasade por aquí, mirade, collede, folleade… Sempre daredes con algún que quererá quedar nas vosas mans e ser o voso compañeiro, o voso asesor, o voso amigo.

Nesta vila, de seu literaria, tiveron a orixe libros clásicos por excelencia, imprescindibles para entender como se desenvolveu a nosa cultura, e como Galicia e o seu idioma recobraron a dignidade. Parafraseando un verso da vosa canción-himno, “libriños veñen e van”. De Rianxo saíron libros a percorrer mundo. Aínda que algún se escribise fóra pola dureza do exilio co seu autor, todos teñen os pés chantados aquí. Esta foi a vila e este foi o territorio que lles tramsmitiu aos autores o pulo creador e a lingua que contribuíron a modelar, a arriquecer e a dar futuro.

Como esta é a festa dos libros, citarémolos antes que os autores: Retrincos, Os dous de sempre, As cruces de pedra na Galiza e na Bretaña, Cousas, Sempre en Galiza, Os vellos non deben de namorarse, Dos arquivos do trasno, A fiestra valdeira, De catro a catro, Escolanía de merlos…Están escritos na lingua propia do país, que tardou máis do debido en aparecer nos libros. Por iso ao valor da súa calidade e de que foron referencia para autores e autoras que viñan detrás, hai que engadir o de contribuíren a lle devolver a dignidade a un idioma que tiña negado o uso escrito. A lingua necesitaba libros para que a xente lese como falaba, para que parecese o que realmente é: unha lingua polo seu, como xa o fora. Porque na Idade Media, houbo cantigas que louvaban este mar na lingua de Rianxo, pero daquela non había libros. Estaban amanuadas en exemplares únicos que permaneceron ocultos nas vellas bibliotecas. Tras do Rexurdimento, Castelao, Dieste, Manuel Antonio e Rey Romero –todos rianxeiros de honra- foron grandes da contemporaneidade que deron vida aos libros que deixo citados. Detrás viñeron, veñen e virán, libros de investigadores, ensaístas e creadores que continúan o labor de poñer por escrito pensamentos, pescudas noutros libros e documentos, emocións e fantasías literarias. Rianxo segue a ser unha vila de libros, poque segue a ser unha vila de escritores e escritoras.

Os libros cobran todo o sentido cando alguén se entera do que din. Só aí se completa o acto de comunicación máis libre no tempo e no espazo, o que inicia quen os escribe sen saber nin para quen nin para cando nin para onde. O libro é unha ferramenta de comunicación sen tempo, que non esixe a presenza simultánea dos interlocutores, pero si un requisito para utilizalo: ter adquirida a aprendizaxe lectora, que eles axudan a perfeccionar. Para interpretar os libros e outras mensaxes escritas estendeuse a alfabetización obrigatoria. Aprender a ler é un privilexio dos países avanzados, pero non todas as persoas aproveitan a habelencia para seguila utilizando máis alá da escolaridade. Saber ler é moito máis que comparar as letras, e reproducir sílabas e palabras a unha velocidade aceptable. Non se sabe ler ata que se domina a comprensión dun texto. Pero son os textos lidos quen van xerando as medras da comprensión para enfrontarse a outros de maior dificultade. As persoas que non adquiron a aprendizaxe de ler teñen unha fenda entre o libro e a súa capacidade de comprendelo que as fai desistir de ler. Outras, a pesar de ter unha aceptable comprensión, non se achegan aos libros por non teren hábito lector, que esixe disciplina, entrega e concentración. Sexa por aprendizaxe fallida ou por falta de hábito, o índice da frecuencia lectora na sociedade galega é alarmante. En 2013, só o 55% da poboación aseguraba ler libros de forma habitual, cifra que nos deixa por debaixo da media española. E, segundo publicou este ano o barómetro do CIS, en España o 35% non le case nunca ou nunca.

¿Quen pode axudar a encher ese baleiro que queda nas persoas que non len, aínda que elas non sintan esa perda? Hai tres institucións para crear sinerxias correctoras do desaproveitamente dunha alfabetización que custa moito diñeiro á sociedade e acaba empobrecendo as persoas.

-En primeiro lugar está a escola. Que é ela a encargada de proporcionar as bases da lectura sábese desde vello. Dicían antes que a escola era para aprender a ler, escribir e as catro regras. Daquela, aprendizaxes tan simples eran moi valoradas. Hoxe percíbese a escola como rotina incorporada á nosa vida e ás veces ata é tratada con certo desprezo. A pesar do esforzo de moitos profesionais que promocionan o uso do libro e da biblioteca, a institución escolar parece que non ensina a ler para ler, senón para estudar, con cuxa planificación a curto prazo lle pon á lectura habitual data de caducidade.

-En segundo lugar, a familia. O amor ao libro, e máis cando o cómodo audivisual, o atractivo tecnolóxico e o contaxio social lle come espazo, adquírese fundamentalmente na familia. Dela saen as condutas máis estables e os hábitos mellor consolidados. As criaturas deben ver que os seus len, que na casa hai libros para lles ler contos e para que os lean. Nenas e nenos deben xogar co obxecto libro representado nos seus primeiros xoguetes e non perder nunca o contacto con el. O libro ten ventaxas sobre outras fontes de información e de lecer: a reflexión, a fidelidade da información e a esixencia de atender. As familias deben saber valorar as ventaxas do uso dos libros e crear hábitos lectores nas crianzas.

-En terceiro lugar, as institucións con capacidade para tomar decisións en política cultural. Elas deben promover o libro, moi especialmente o escrito na lingua do país, contribuíndo a que chegue ás librerías e ás bibliotecas todo tipo de libros en galego. Un informe recente da Federación de Gremios española sinala que o último libro comprado por un galego escrito na lingua propia só supuña o 4,9%, fronte ao 28,1% do que pasa en Cataluña e o 12,4% en Euskalerría. O noso libro, xa que logo, precisa accións que corrixan tan forte desequilibrio e iso esixe tomar medidas de corrección.

Pecho esta intervención lamentando un feito que me sobrecolle e espero que se remedie axiña: cada día pechan dúas librerías en España. Esta perda non só é para as librerías e os axentes da creación e a industria do libro. Nos libros que non se leron, quedan respostas razoadas ás preguntas máis elementais que pode e debe facer unha persoa civilizada: quen somos, que pasou antes de virmos nós ocupar a terra, cales foron os avances importantes da humanidade e os seus retrocesos, por que seguimos no mundo a pesar de tanta desgraza e tanta guerra, por que a humanidade repartiu tan inxustamente a riqueza, que vai pasar co planeta se seguimos abusando de. E moitas outras que deixo para a súa reflexión.

Feliz feira do libro e moitos éxitos para ela.

Rianxo, 23-07-15

11781817_1015656315135284_2317050520915535961_n

IDIOMAS ALDEÁNS E UNIVERSAIS

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Dª Carolina Punset dixo nas Corts Valencianes que coa inmersión lingüística se volvía para a aldea. O primeiro erro desta líder de Ciudadanos é descoñecer que significa inmersión lingüística”, pois nunha comunidade con dúas linguas románicas en contacto non hai inmersión propiamente dita. O segundo, non delimitar que significado dá á palabra aldea, que pode ir da escasa veciñanza ata 55.000 habitantes, dependendo do país. O terceiro, non caer na conta de que ela fala tamén unha lingua aldeá, pois ancha é Castela e moito máis a Latinoamérica que fala español. E o cuarto, e aínda peor, é que nos países de grandes aldeas, fundamentalmente USA pero hai máis, os aldeáns falan linguas das que ela chama universais igual que os urbanitas. O desprezo polas linguas das comunidades con idioma de seu arrastra a infravaloración do mundo rural, conservador desta riqueza que merece toda a protección recoñecida na legalidade vixente. Por outro lado, defender a lingua propia achegándoa ás novas xeracións que viven máis apartadas dela e recoñecéndolle a dignidade que merece a quen a ten desde o berce, non se contradí con aprender outros idiomas. Xeralmente, as persoas que defenden a normalización destas linguas están capacitadas para falar máis, empezando polo castelán pero sen limitarse a el.

Hai tres ou catro días, unha moza amiga topou cun taxista que cuestionaba o galego como lingua de utilidade. Moi retranqueira, díxolle que, cando menos con ela, lle estaba servindo para traballar e gañar uns euros. Pero el –cousa frecuente neste tipo de persoas que renegan del falándoo- insistía en que non tiña saídas, como o castelán que si servía para falar con todo o mundo. Ela relativizoulle o alcance dese “todo o mundo”, citándolle o caso de Europa, para non ir máis lonxe, pero el non dera o seu brazo a torcer cando chegaron á parada que lle solicitara. Alí estaba agardando o servizo outra moza loira, con aparencia de visitante, que lle espetou ao taxista unhas palabras que o deixaron en branco. Daquela, el intentou probar co castelán e agora foi a clienta quen non entendeu nada tampouco. A galega quedara mirando con curiosidade e ofrecéuselle a el de intérprete, con outra das linguas que pode falar. Así conseguiu que se entendesen e xa marchou para o seu traballo, O taxista non sabe que ensina castelán nun centro.

Publicado en El Correo Gallego (03-07-15)