SUMA E SEGUE

Había no lugar de Barra (concello de Cervantes), na segunda década do século XX, un home  liante que andaba na xustiza por asuntos de marcos, regas, gando en finca allea, herdanzas e todos aqueles asuntos que adoitaban enfrontar á nosa paisanía. Xuntara 20 causas abertas no xulgado de Becerreá e botouse unha mañá de cedo ao camiño para percorrer unhas tres leguas de distancia -segundo o Diccionario Madoz- e enfrontarse coa vista de unha. Inda en terras cervantegas, viu unha rapaza gardando ovellas e dixo, segundo contou ao chegar á vila: “E se teño unha causa máis, que máis dá?”. Por iso se parou a violala. Sentir as mulleres como propiedade á que os homes teñen dereito –vénme á cabeza a infamia do de pernada- é herdanza de vello. A deplorable e inhumana acción non mereceu causa. Inda había que tapala para que a mociña non perdese o creto. Vén de moi vello o abuso e foi moi consentido, salvo nos lances de duelo nos que se batían a morte dous homes para que a súa honra non quedara manchada, mais o que defendían era a propiedade das súas mulleres. Vén moi de vello e con vontade de continuar, porque non parece ter amaño. Por contra, medra como baloco de neve costa abaixo. E aumenta o número de asasinos que implican a máis mulleres da familia: sogras e fillas, propias ou só da parella.

Tan preocupadas andan a sociedade e as autoridades da orde por evitar os actos de terrorismo de altavoz que esquecen que este é o máis activo e perseverante de todos. Ten máis probabilidades hoxe unha muller de morrer a mans da súa parella ou exparella que por calquera outra acción organizada para sementar pánico e morte. E, como pasa co terrorismo máis fanatizado, os asasinos domésticos tamén lle perderon o medo ao castigo, pois moitos autoinmólanse detrás. Velaí unha razón máis para actuar antes de que aconteza o irremediable. Hai que vacinar mentes noviñas contra este virus letal mediante a educación proporcionada desde todos os ámbitos que inciden na vida dun neno, empezando por actuar sobre as familias para que corrixan vicios que van inoculando as falsas diferenzas. Nun parque infantil o outro día  unha nai recriminaba a un meniño duns cinco anos porque non se sentía ofendido ao mancalo sen querer un máis pequeno, que “por riba era unha nena”. E hai que desinfectar a mente de adolescentes e homes onde xa pode estar instalado.

Vén de vello, ben sei. Un antepasado meu foi pedir a man dunha moza da que levo sangue e seu pai cedeulla canda este consello: “Edúcaa como fago eu coa miña. Cando che diga para un lado, ti vas para o outro. E non lle concedas nada do que che pida. Que a primeira negativa temarache das outras”. Non cansarei de repetir que non abonda con preparmos as mulleres para se sentir e obrar como seres libres, se non preparamos os homes para que, sendo libres tamén, llelo permitan. É urxente a educación masculina desmitificadora da superioridade que se demostra coa posesión e co mando. Hai que salvar moitas vidas.

Publicado en El Correo Gallego (17-02-17)

Advertisements

OS RECORDOS DO FRÍO

Os meus recordos de infancia van unidos ao frío. Daquela, a gran maioría viviamos nunha austeridade que arrepía hoxe. Na Galicia interior, e máis nas terras de montaña, o frío combatíase na cociña e co traballo físico. O calefactor dos meus pés quietos para coser era a plancha de carbón que permanecía acesa todo o día, máis para os nosos pés que para as costuras. Un día de feira entrou na xastrería un home que viña de pelexar co frío todo o día e dixo que se notaba que tiñamos calificación. Nin sequera se lle sabía ben o nome a ese luxo asiático que apareceu ao se estender entre a poboación un modo de vivir digno. As casas estaban desprovistas de toda a aparetería que funciona enchufada e responde ao nome común de “electrodomésticos”: cociña, microondas, forno, extractor de gases, prancha, frigorífico, batedora, cafeteira, equipo de planchado, termo, radiadores… Mesmo hai quen lava os dentes con electricidade e non quero cansar sendo máis prolixa. Aquela luz restaurábase co día, pero a calor non. E para ter luz, nas aldeas das miñas primeiras escolas contabamos cunha gama de iluminadores que tentaban parecerse ao día. De menos a máis fortuna: vela, petróleo e carburo. Co derradeiro elemento, alfabeticei nenos e nenas raiando a adolescencia porque non tiveran escola e eu tentaba paliar nas noites de inverno o desleixo dunha administración miserable. Eu mesma fun estudante universitaria con esa luz. Nas aldeas montañesas da década dos sesenta, era aforturnado quen contaba cunha bombilla brillando sobre a cabeza na cociña durante un par de horas co subministro dunha dinamo privada, cuxa presa atascaba a folla, día si e día non, durante os meses daqueles invernos xenerosos en auga. Finalizada a abundancia pluvial, apagábase e volta á candilexa co seu olor a petróleo e  contaminación que se pegaba ás ventas do nariz.

Ao percorrido por esta etapa histórica á que ninguén debería regresar, lévame o feito de que se adoite denominar a enerxía eléctrica como “luz” e se fale case exclusivamente da dificultade de pagaren o recibo da luz os milleros de persoas que conviven connosco padecendo “pobreza enerxética”, á que prefiro chamar pobreza sen máis, porque a pobreza dunha persoa ou familia non se estanca en escaques. Con enerxía eléctrica funcionan, ademais da lámpadas e dos utensilios que deixo nomeados, aparatos industriais cos que traballan pequenos autónomos e empresas que xa tiñan moi difícil sobrevivir. Penso, por exemplo, na electricidade que debe gastar unha granxa de gando vacún á que as cousas non lle van ben co prezo do leite. E no imprescindibles que se fan algúns aparatos que deben usar continuamente determinados pacientes nos seus domicilios. E das casas que utilizan enerxía eléctrica en exclusiva despois de se ir animando os seus donos a facelo coa promesa da batarateza da enerxía máis limpa… Non é a luz. É moito máis que a luz para desgraza da cidadanía sufridora que terma de todo o que lle cae.

Publicado en El Correo Gallego (27-01-17)

ESA HERDANZA MACHISTA

Chega ás miñas mans “Urbanidad para niños. Explicación del Programa de Urbanidad. Primeira sección. Primer grado”, de D. Pablo Solano Viton, edición de 1927. Escrito en forma dialogada, á pregunta do alumno de cal é o comportamento xeral que debe orbservar o home ben educado cos seus semellantes, dálle esta resposta: “Tratar con atención e amabilidade a todo o mundo; con respecto e sumisión a seus pais, mestres e superiores; con cariño os seus amigos; con finura as señoras, e sen orgullo os criados”. Máis adiante, fálase tamén de ofrecer o mellor asento ás señoras e dá, como fórmula de despedida a unha muller: “A sus pies, señora”. Daquela a educación institucional feminina era rarísima. Xa que logo, é un manual dirixido a homes, os privilexiados do sistema educativo inda que a súa taxa de analfabetismo fose tamén moi elevada. En todo caso, ás mulleres podería chegar a educación refinada maculina se tiñan a sorte de dar cos que leran a cartilla: ter os mellores asentos e os cabaleiros aos seus pés. Pero nin no mundo refinado nin no común as mulleres tiñan a liberdade dos homes, que eran os encargados de conducilas e administralas na súa minoridade permanente. Inda no ano 1975 as cartillas bancarias avisábanos: “A muller casada poderá operar con esta libreta en ausencia do seu home”.

As mulleres estiveron sempre ben tratadas en aparencia, pero na realidade vivían absolutamente sometidas aos homes que tiñan sobre elas poderío: primeiro o pai –e mesmo os irmáns- e despois o marido. A cambio, como queda dito, eran chamadas “a miña señora”, título que parece unha reminiscencia das cancións de amor da Idade Media. Polo contrario, a cultura popular conserva refráns e cancións que recordan este dominio machista ata extremos que hoxe desacougan. Levo cantado de nena con naturalidade unha cántiga que hoxe me horroriza porque a considero apoloxía da violación, cuxo verbo naquela terra de montaña designaban con esforciar:  “Mariquiña, Mariquiña,/ a do refaixo amarelo,/ se te atopo no camiño/ non che ha de valer “non quero”. Ninguén se reprimía de cantala porque formaba parte da ledaíña de coplas que van saíndo para unha mesma música con toda a normalidade. Non era feito menor que se tratase de negociar o casamento dunha filla como se fose un trato de feira: “Heiche de dar o boi Louro/ e mais a vaca Marela./ Dareiche a filla máis nova/ pra que te cases con ela”. Nin que se fixese gala de escravizar a muller: “Hei de ir ás segas a Lugo/ e hei traer unha galega./ De día ségame o trigo,/ de noite durmo con ela”. Nin ameazar con dominio que alcanzaban a nai: “Debaixo da túa ventá/ hai un puñal escondido;/ pra matar a túa nai, /se non te casas comigo”. Nin lucir o poder sexual dos homes sobre as mulleres: “Canteiro de Pontevedra/ pica na pedra miúda./ Pica na muller allea/ e outro pícalle na súa”. Raíces tan fondas son moi malas de arrincar.  Hai que ver o machismo con seriedade para combatelo con todos os recursos.

Publicado en El Correo Gallego (20-01-17)

DE BOA FE

Sendo eu nena, Vitorino de Eixibrón paseaba polas feiras unha filla escrequenada de nacemento, cuxa idade era imposible de calcular porque a súa aparencia de nena non resultaba tampouco crible. En Becerreá poñía o posto de pedir –porque era un posto máis dos da feira- no fondo do costento calexón de Valcárcel –hoxe convervido en escalinata-, unha vía que unía os dous dos últimos tramos das memorables feiras da vila que a ocupaban toda. Apousada sobre un pano negro, aquel corpiño retorto movía a compaixón mentres a súa cara mostraba riscos da intelixencia que sabe interpretar a vida desde outro ángulo, eu diría hoxe que de xeito burlesco, ao ver pasar aquela xente de boa fe deixando a inda valedeira perrallada. A xente de boa fe sempre sentiu compaixón polas desgrazas alleas e en épocas relativamente recentes o paseo dos fillos malpocadiños rendía un tributo caritativo á súa familia para que puidesen mantelos. Eses esmoleiros con causa con tal oficio resolvían a súa vida. Daquela, as feiras eran o maior lugar de socialización, encontro e transación de operacións diversas. A sociedade da época –a de todas as épocas- precisaba un motivo para recorrer á aquela expresión tan consoladora: “Queixámonos por nada. Esta si que é unha desgraza, pobres”. E así se consolaban da desventura diaria dunha vida miserable na que se acudía ao médico in extremis porque había que vender unha finca para afrontar unha enfermidade. A ninguén se lle ocorrería reclamar un servizo social que se fixese cargo daquela desventurada e a retirase da circulación exhibitoria. Era, como se di agora, o signo dos tempos.

Pero todos os tempos traen un signo. Se hoxe parece impensable que se expuxese así a un ser humano, co que coñecemos como “caso Nadia” xa podemos pensar que non houbo máis que un gran cambio do escenario. Aquelas feiras espectaculares foron substituídas na parte económica por transacións comerciais e por platós de televisión no seu aspecto de foliada e rexoubeo. A estes novos espazos van mostras de ofertas e peticións de todo tipo, tamén as de familiares con criaturas quen buscan a solidariedade de quen precisa sentirse ben axudando aos demais, maiormente nos casos en que din ter que acudir á fonte limpa que poida liberalas dos seus males. Iso inda que saibamos que a nosa sanidade pública é un dos bens colectivos máis valiosos dos que inda podemos dispoñer e que o único que debemos procurar, conxunta e decidamente, é que non nos acaben con ela e nola doten ben para a investigación nos avances relativos á saúde que é capaz de acometer.  Cando salta a alarma dunha suposta estafa a tanta boa fe, todas aquelas persoas que contribuíron coa súa dádiva a unha farsa deste calibre, propiciada co apoio dalgún medio de comunicación, poden comprobar que as cousas non cambiaron tanto como pensaramos. E segundo avanza a investigación, tamén vemos que as criaturas poden non estar suficientemente protexidas mesmo da que supostamente é a súa familia.

Publicado en El Correo Gallego (16-12-16)

 

 

 

 

MANUAL DE EXHUMACIÓNS

manual-de-exhumacion

A ARDF (Asociación pola Recuperación de Desaparecidos no Franquismo), que centra a súa acción altruísta en varias autonomías entre as que está Galicia, editou un traballo moi valioso (Hades, 2016) que vén de saír na súa versión galega, Manual Básico de Exhumacións. A asociación ten preparadas intervencións de recuperación nas fosas comúns de Santa Mariña (Guitiriz), Vilarraso e Fervenzas (Aranga), tres das grandes fosas galegas, das que teñen estudos e están agardando axudas para poder abrir, recuperar os restos, identificalos, facerlles a xusta dignificación pública e entregalos ás súas familias para que procedan ao enterro definitivo sabendo onde poden ir levarlles flores e agarimos segundo as súas crenzas. Cóubome a honra de facer esta tradución, traballo moi grato para quen ten un familar en Vilarraso e está esperando darlle sepultura cabo do irmán que o choraba nas noites de Nadal cando eu era nena e que o honrou en silencio no seo da familia o tempo que o sobreviviu. Os autores do libro son Ángela Piñeiro Acción e Santiago Carcas Cuartero, cofundadores da asociación e membros directivos da mesma, con ampla experiencia na tarefa de recuperación de restos.

img_0362Fosa común de Vilarraso

O manual é un compendio das actuacións que debe levar a cabo a persoa ou asociación interesada en recuperar desaparecidos do franquismo con todas as garantías dun traballo solvente que dea o mellor resultado. Desde os inicios da investigación, que servirá de punto de partida, ata o último acto no cemiterio no que a familia desexe recibir os restos recuperados, os autores marcan paso a paso a boa praxe coa que ten que traballar quen se enfronta a un labor de tanta responsabilidade que debe rexerse polas normas legais correspondentes, sempres coa base duns coñecementos técnicos nos que son de salientar moi especificamente os relacionados coa Medicina Legal, a Antropoloxía Forense, a Arqueoloxía e outras disciplinas. Conscientes de que se deixou transcorrer moito tempo sen esta mínima reparación e de que ese tempo xoga contra o labor dos recuperadores, os autores fan a seguinte declaración de intencións: “Sempre se debe ter presente -por encima de trabas burocráticas, políticas, ou dificultades de calquera índole- que o noso obxectivo inquebrantable é que as vítimas e os seus familiares reciban, como merecen, o maior respecto e o mellor traballo, que debe incluír todos os pasos precisos para intentar unha identificación biolóxica e excluír calquera actitude que interfira nela ou que a imposibilite”.

Fosa de Santa MariñaFosa común de Santa Mariña

Dou fe de que os contidos que mostran estas 81 páxinas merecerán o interese xeral dunha sociedade que non debera consentir distincións entre vítimas de calquera barbarie nin que o chan dos cemiterios devanditos –ningún outro chan tampouco- garde silencios ignominiosos para as caliveiras ás que só un sol de xustiza vén colocar sombras consoladoras prestadas polas tumbas dos mortos enterrados pola súa xente, que sabe onde os deixa acomodados en paz.

Publicado en El Correo Gallego (07-10-16)

OS TERCEIROS OLIMPÍCOS

OUTRAS OLIMPÍADAS

Nos Xogos Olímpicos de Rio de Janeiro –os xornalistas do deporte non dan pronunciado un nome tan difícil, porque non está en inglés- atletas e deportistas do mundo rememoraron aqueles  Xogos da Grecia antiga en honra aos deuses maiores do Olimpo, que se celebraban cada catro anos. Olimpíada era esa unidade de tempo que mediaba entre os Xogos físicos nos que os participantes, que eran só varóns que se mostraban espidos, lucían as habilidades da súa musculatura. Mentres duraban había tregua para os celebrar en paz. En Grecia cultivaban o corpo canda a mente uns privilexiados que pertencían á minoría libre masculina e este cultivo dual facíaos máis libres e útiles tamén, pois aqueles corpos podían desempeñar unha función social se fixese falta poñer o adestramento e a forza ao servizo da consecución dun ben común. O nome dunha das probas olímpicas recorda a fazaña do soldado Filípides que foi correndo desde Maratón a Atenas (42 Km) para anunciar a tempo a vitoria sobre os persas e que as atenienses non sacrificasen as nenas antes de que o fixeran os inimigos se resultaban gañadores, tal como tiñan anunciado que farían. O cristianismo tildou aqueles Xogos de pagáns, mais a sociedade moderna restableceunos dándolles entrada ás mulleres e facendo outras substanciais modificacións que requería o paso dos séculos. Unha das modificacións é ben triste, pois deixaron de ser un cese de hostilidades porque o mundo ampliou os horizontes e a liorta é unha desgraza perseverante. Hogano, mesmo no país organizador as protestas contra os propios Xogos foron moi ostensibles, interrompendo o paso da tocha olímpica con numerosas manifestacións nacidas de causas diversas pero todas relacionadas co gran descontento social xerado polo gasto dun diñeiro público que o país non ten para paliar as necesidades elementais de gran parte da súa cidadanía.

NAUFRAXIO

Fóra do territorio acolledor, o mundo segue coas súas voltas e co efecto devastador das guerras a gran escala, das migracións que ocasionan e do rechazo que estes movementos humanos reciben. Hai moito esforzo de superación dos conflictos e de xenerosidade para ayudar a resolver as súas consecuencias. E se os Xogos teñen unha réplica Paralímpica para atletas con certas discapacidades físicas, nacidos como un pequeno evento británico cos veteranos da Segunda Guerra Mundial marcados nos seus corpos, quizabes fose hora de crear unha terceira modalidade para premiar o exercicio de risco dos que precisan salvar a vida e os que lles axudan a conseguilo. Esta nova modalidade promovería o trato igualitario dos atletas do esforzo pola supervivencia e dos atletas profesionais que traballan co corpo sen outra finalidade que o seu cultivo. As redes sociais, fenómeno de influencia insoslaiable, foron mostrando día a día eses deportistas que nadan pelexando con perigo de morte, que marchan cos pés envolveitos en trapos porque o calzado non resiste tantos quilómetros e que apagan os nosos lumes.

OLÍMPICOS

Texto publicado en El Correo Gallego (27- 08-16)

DIVERSIDADE SEXUAL NAS AULAS

 

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Pídenme unha visión do tratamento da diversidade sexual na aula de secundaria durante a ditadura e enfróntome a unha reflexión importante para someter a crítica o que se vía normal e non o era. Empecei a traballar no 1960 e estiven no mundo rural -agás un curso- ata 1975. Neste habitat crebábase normalmente a segregación por xéneros e a escola era mixta. Así, a diversidade sexual era mínima na aula, pois había nenas e nenos cuxa convivencia había que harmonizar na práctica, inda que os programas non fosen os mesmos. Nas outras unitarias e graduadas non había nin esa convivencia dual. Outra diversidade sexual nunha época de represión non estaba contemplada nos contidos da educación nin na acción pedagóxica. Máis aló da traxedia persoal de sufrir o silencio dunha identidade diferente, como na aula non se producían conflitos, non existía o problema. E non habendo problemas, non había que atallalos. O conflito xorde na sociedade máis libre, cando se fala abertamente e cadaquén empeza a situarse no lugar que lle corresponde. De que os demais acepten ou non esta elección ou inclinación persoal, depende a atención que se lle preste, porque hai que atacar o acoso que tanta dor produce e tan traxicamente pode acabar. Ningunha lei educativa asumiu aínda esa realidade para metela nos seus contidos. A tan necesaria como deostada “Educación para a cidadanía” introducía a diversidade sexual nos obxectivos de aprendizaxe e este foi o seu talón de Aquiles. Como a realidade é moi teimuda agora hai que vir lexislando detrás para atallar os problemas de convivencia e vaise facer por autonomías. O pleno da Asamblea de Madrid vén de aprobar por unanimidade unha lei de protección integral contra a discriminación por diversidade sexual e de xénero.

Do meu traballo no mundo rural non encontro indicadores de que houbese ninguén que manifestase desacomodo co patrón establecido. Se rastreo na experiencia do traballo urbano, xa en democracia, si atopo indicios de diferencias encaixables na clasificación plural que pode ter representación nas aulas. Como tampouco non houbo conflito explícito, non houbo necesidade de ningún tratamento. Teño que engadir que a maior parte da miña acción pedagóxica foi en centros públicos que, excepcionalmente, só tiñan alumnado feminino, como se o meu traballo fose camiñando ao revés da evolución integradora. E é bo telo en conta porque a diversidade sexual feminina foi inda máis ocultada. Vexo na distancia que tiven unha adolescente que se debía sentir rapaz, mais non pasou dunha observación que hoxe me indica algo, pero non daquela. É posible que nalgunhas amizades mutuas femininas subxacese algo máis que ese sentimento amical, mais a ausencia de manifestacións públicas doutra clase de afectos imposibilita calquera xuízo. Hoxe sei, porque somos amigas, que algunhas daquelas adolescentes eran lesbianas. O silencio e o disimulo da ditadura inda campaban no ano 2000 impedindo que se mostrase conflito.

Publicado en El Correo Gallego (30-07-16)