UN RAMO DE ROSAS

Se eu fose home e vise un gran anuncio institucional do noso goberno cunha  panorámica de Compostela como fondo de varias mulleres, no que se di: “O máis grande que ten Galicia son as súas mulleres”, podería reaccionar de dúas maneiras. Sentir empatía por elas e quedar moi amolado por esta hipérbole tan desnortada e con tan pouco  sentido hoxe. Ou estar plenamente de acordo coa afirmación e felicitar as que atopara no camiño por eses valores louvados polo secular patriarcado cun ramo de rosas. Non contemplo unha terceira reacción: sentirme ofendido porque non digan iso mesmo dos homes e montar unha trifulca contra as feministas que están conseguindo que as institucións se movan a favor da muller, discriminando o home. Verbo do que podo pensar se xogo o papel neutro de muller allea a min, é posible que ata me sentise afalagada tomándoo polo piropo máis galante co que se nos poida agasallar. Ou enfadarme por xogaren connosco como se fosemos nenas que se angaiolan co caramelo de ter unha grandeza envexable. E xa por último, a miña propia reacción foi quedar estupefacta e lelo varias veces para asegurarme de que o texto dicía iso.

Quen tal afirma non ten máis que contrastar a situación real en que quedamos estancadas socialmente e ver como afecta este estado á nosa grandeza. As soldadas máis baixas que os homes, a maior dificultade para entrar no mercado laboral, a ausencia dos postos de responsabilidade nas institucións e nos consellos de administración das grandes empresas, o acoso debido ao xénero, a dificultade para poder ser nai se así se desexa xogando o posto de traballo ou véndose obrigada a declarar esta súa intención nun cuestionario de aspirante, a ocupación dos traballos menos cualificados, a violencia de xénero pola súa parella ou exparella perante a que moitas perden a vida, os xuízos por violación se non se opón suficiente resistencia para a defensa, as declaracións aberrantes de personaxes públicos que poden dicir sobre elas calquera barbaridade que lles acaba saíndo gratis… Por se isto fose pouco sinal de grandeza perante a que descubrirse, volveu a segregación escolar sostida con cartos públicos como nos mellores tempos da escola franquista, avanza consolidándose a feminización da pobreza, as avoas son traballoras a tempo completo para coidaren criaturas que non poden atender as nais e son as proveedoras de axuda para poder alimentalas, a atención aos dependentes da familia sen recibir soporte nin económico nin de descanso… Cada nena que nace ten un alto índice de probabilidade de sufrir discriminación polo seu sexo e, se non cambian as tendencias, realizará a maior parte do traballo non retribuído porque os recortes en axudas sociais como o coidado de menores e dependentes incrementan a súa desigualdade. Aquí paro e volvo mirar para o cartel que recollín nunha fotografía de prensa o outro día. Se somos o máis grande por soportar todo isto, agradécese que non nolo digan tan claro. Disimulen.

Publicado en El Correo Gallego (17-03-17)

 

SUPERAR A BIOLOXÍA

 

As mulleres naceron para ser nais e os homes para ser pais, e deste xeito facer durar  e evolucionar a especie. Mentres tanto, deberían ir medrando, buscando de comer, tratando de sobrevivir, criando a prole e envellecendo para volver finalmente alimentar a terra. Nisto non se distinguían doutros seres que, dun ou doutro xeito, foran previstos para realizar as mesmas funcións. Esta finalidade foi superada pola evolución do ser humano sobre os outros, podendo apartarse na traxectoria dun destino que marcaba a bioloxía. De aí viñeron grandes cambios na diversificación das nosas vidas nos que entraron factores influíntes e decisivos para que esa diversificación non alcanzase os mesmos niveis e camiñe en direccións contrarias. Creouse un fenómeno de desenvolvemento que se chama riqueza e quedou tan mal repartida que se orixinou unha fenda que divide a xente entre rica e pobre, cada vez máis fonda e máis separadora. Á riqueza acompáñana moitas bendicións e á pobreza moitos infortunios. Pero a diversificación máis dual e inxusta que foi desenvolvendo a civilización é a debida ao sexo co que nacemos e conformamos. Ser muller ou home marca decisivamente a vida das persoas con calquera outra circunstancia, engadíndolle un plus de inxustiza que foi ben aceptado. Inda que no mundo occidental a diferenza tende a ser reparada por leis igualatorias que nacen da Declaración dos Dereitos Humanos, en moitas áreas do planeta segue a ser moi forte, facendo das mulleres cidadás de segunda categoría. Nos países que se teñen por máis civilizadaos, a igualdade é unha conquista non culminada pola que loitar todos os días concienciando as propias mulleres de que nin a bioloxía, nin a relixión, nin a cultura as pode relegar a unha posición social e económica inferior por non teren nacido homes.

Fomos remitidas ao doméstico polos que se fixeron donos do poder, do saber, do mando e do destino de quen nacía nena. En xeral, foi nese espazo onde nos confinaron para coidarmos a prole, e os parentes enfermos e anciáns, e rexermos a cociña, a casa e as compras cos cartos que aportaba o home por un traballo profesional máis ou menos cualificado, sen que o noso merecese soldada. Na casa en que entraba alguén axudarlle nos labores asignados á que era rica, era outra muller pobre quen moitas veces traballaba polo caldo e o arreconchego para durmir en cuberto ou deixaba o fogar propio na man da súa nena máis vella.  Se formamos cos homes parte do espazo público, falta que tomen eles en maior medida o espazo privado para compartimos tamén coidado e atención aos nosos e o traballo doméstico. Esta é a batalla pacífica que temos que librar. Non pode quedar sen traballo remunerado e enxalzador ningunha muller que o desexe. Non pode descoñecer ningún home as faenas duras e gratis que se xeran na comunidade doméstica. Só así superaremos a bioloxía con dignidade humana, compartindo poderes, saberes, afectos, coidados, salarios e horarios de dencanso.

Publicado en El Correo Gallego (10-03-17)

DÍA DA LINGUA MATERNA

A expresión lingua materna responde ao feito de seren as nais as educadoras na primeira infancia e é que se adquire ao lado de quen te cría nun contexto comunicacional afectivo que lle presta un gran apoio á súa aprendizaxe. Ela condiciona o aparato fonador e  sobre os primeiros sons imitatativos asentarase o proceso de adquisición do idioma: musicalidade, estruturas morfosintácticas e vocabulario. Xeralmente corresponde ao grupo étnico-linguístico co que a familia se identifica culturalmente e a idónea  para que a escola continúe a alfabetización. Así pois, todas as linguas son maternas, mais a gran maioría non ten garantizado que as critaturas adquiran nelas as catro destrezas superpostas da comunicación verbal: entender, falar, ler e escribir. De aquí xorde a chamada de atención da UNESCO que, despois de conquistas lingüicidas, de pasividade perante as linguas que desaparecen e de desprezo polos idiomas considerados menores, resolveu en 1999 proclamar o 21 de febreiro do ano 2000 Día Internacional da Lingua Materna  para o celebrar anualmente en todo o mundo e na propia sede da organización. Con esta acción pretende garantir a diversidade lingüística e cultural da humanidade, e o plurilingüismo. A data ten orixe no recoñecemento do Movemento pola Lingua Bengalí, que tivo lugar en 1952, cando a policía e o exército do Estado pakistaní, que ocupaba Bangladesh, dispararon á multitude falante dese idioma que se manifestaba polos seus dereitos lingüísticos.  A UNESCO apoiou a primeira celebración para concienciar os pobos da importancia de preservar a diversidade das linguas como un patrimonio común da humanidade. A celebración de 2016 xirou arredor do lema “Educación de calidade, lingua(s) de instrucción e resultados da aprendizaxe”, co recoñecemento de que a lingua materna debe ser a da alfabetización. Tal recoñecemento e a súa práctica van tamén encamiñados a avanzar na Axenda 2030, que busca o desenvolvemento sostible centrado na educación para que cada persoa participe activamente na sociedade, moi nomeadamente as nenas, as mulleres, as minorías, os pobos indíxenas e os poboamentos rurais, é dicir, os máis humildes entre os humildes.

Neste ano de 2017, a reflexión ten tres eixes temáticos fundamentais: 1. Políticas lingüísticas públicas federais, estatais, municipais e comunitarias. 2. Instrumentos de política lingüística. 3. Creación de produtos culturais (libros, audios, aplicacións, entre outros) e de servizos lingüísticos (intérpretes, tradutores, asesorías xurídicas, etc.). O interese da UNESCO pola protección do ben cultural irrepetible que é unha lingua, elaborada colectivamente ao longo de moitos séculos e configuradora dunha visión singular do mundo, queda reforzado polo feito de que a globalización necesite incorporar ao traballo persoas alfabetizadas que falen máis dunha lingua e pola necesidade de acabar coas grandes desigualdades do planeta segundo o lugar de nacemento das persoas.

Publicado en El Correo Gallego (24-02-17)

SUMA E SEGUE

Había no lugar de Barra (concello de Cervantes), na segunda década do século XX, un home  liante que andaba na xustiza por asuntos de marcos, regas, gando en finca allea, herdanzas e todos aqueles asuntos que adoitaban enfrontar á nosa paisanía. Xuntara 20 causas abertas no xulgado de Becerreá e botouse unha mañá de cedo ao camiño para percorrer unhas tres leguas de distancia -segundo o Diccionario Madoz- e enfrontarse coa vista de unha. Inda en terras cervantegas, viu unha rapaza gardando ovellas e dixo, segundo contou ao chegar á vila: “E se teño unha causa máis, que máis dá?”. Por iso se parou a violala. Sentir as mulleres como propiedade á que os homes teñen dereito –vénme á cabeza a infamia do de pernada- é herdanza de vello. A deplorable e inhumana acción non mereceu causa. Inda había que tapala para que a mociña non perdese o creto. Vén de moi vello o abuso e foi moi consentido, salvo nos lances de duelo nos que se batían a morte dous homes para que a súa honra non quedara manchada, mais o que defendían era a propiedade das súas mulleres. Vén moi de vello e con vontade de continuar, porque non parece ter amaño. Por contra, medra como baloco de neve costa abaixo. E aumenta o número de asasinos que implican a máis mulleres da familia: sogras e fillas, propias ou só da parella.

Tan preocupadas andan a sociedade e as autoridades da orde por evitar os actos de terrorismo de altavoz que esquecen que este é o máis activo e perseverante de todos. Ten máis probabilidades hoxe unha muller de morrer a mans da súa parella ou exparella que por calquera outra acción organizada para sementar pánico e morte. E, como pasa co terrorismo máis fanatizado, os asasinos domésticos tamén lle perderon o medo ao castigo, pois moitos autoinmólanse detrás. Velaí unha razón máis para actuar antes de que aconteza o irremediable. Hai que vacinar mentes noviñas contra este virus letal mediante a educación proporcionada desde todos os ámbitos que inciden na vida dun neno, empezando por actuar sobre as familias para que corrixan vicios que van inoculando as falsas diferenzas. Nun parque infantil o outro día  unha nai recriminaba a un meniño duns cinco anos porque non se sentía ofendido ao mancalo sen querer un máis pequeno, que “por riba era unha nena”. E hai que desinfectar a mente de adolescentes e homes onde xa pode estar instalado.

Vén de vello, ben sei. Un antepasado meu foi pedir a man dunha moza da que levo sangue e seu pai cedeulla canda este consello: “Edúcaa como fago eu coa miña. Cando che diga para un lado, ti vas para o outro. E non lle concedas nada do que che pida. Que a primeira negativa temarache das outras”. Non cansarei de repetir que non abonda con preparmos as mulleres para se sentir e obrar como seres libres, se non preparamos os homes para que, sendo libres tamén, llelo permitan. É urxente a educación masculina desmitificadora da superioridade que se demostra coa posesión e co mando. Hai que salvar moitas vidas.

Publicado en El Correo Gallego (17-02-17)

OS RECORDOS DO FRÍO

Os meus recordos de infancia van unidos ao frío. Daquela, a gran maioría viviamos nunha austeridade que arrepía hoxe. Na Galicia interior, e máis nas terras de montaña, o frío combatíase na cociña e co traballo físico. O calefactor dos meus pés quietos para coser era a plancha de carbón que permanecía acesa todo o día, máis para os nosos pés que para as costuras. Un día de feira entrou na xastrería un home que viña de pelexar co frío todo o día e dixo que se notaba que tiñamos calificación. Nin sequera se lle sabía ben o nome a ese luxo asiático que apareceu ao se estender entre a poboación un modo de vivir digno. As casas estaban desprovistas de toda a aparetería que funciona enchufada e responde ao nome común de “electrodomésticos”: cociña, microondas, forno, extractor de gases, prancha, frigorífico, batedora, cafeteira, equipo de planchado, termo, radiadores… Mesmo hai quen lava os dentes con electricidade e non quero cansar sendo máis prolixa. Aquela luz restaurábase co día, pero a calor non. E para ter luz, nas aldeas das miñas primeiras escolas contabamos cunha gama de iluminadores que tentaban parecerse ao día. De menos a máis fortuna: vela, petróleo e carburo. Co derradeiro elemento, alfabeticei nenos e nenas raiando a adolescencia porque non tiveran escola e eu tentaba paliar nas noites de inverno o desleixo dunha administración miserable. Eu mesma fun estudante universitaria con esa luz. Nas aldeas montañesas da década dos sesenta, era aforturnado quen contaba cunha bombilla brillando sobre a cabeza na cociña durante un par de horas co subministro dunha dinamo privada, cuxa presa atascaba a folla, día si e día non, durante os meses daqueles invernos xenerosos en auga. Finalizada a abundancia pluvial, apagábase e volta á candilexa co seu olor a petróleo e  contaminación que se pegaba ás ventas do nariz.

Ao percorrido por esta etapa histórica á que ninguén debería regresar, lévame o feito de que se adoite denominar a enerxía eléctrica como “luz” e se fale case exclusivamente da dificultade de pagaren o recibo da luz os milleros de persoas que conviven connosco padecendo “pobreza enerxética”, á que prefiro chamar pobreza sen máis, porque a pobreza dunha persoa ou familia non se estanca en escaques. Con enerxía eléctrica funcionan, ademais da lámpadas e dos utensilios que deixo nomeados, aparatos industriais cos que traballan pequenos autónomos e empresas que xa tiñan moi difícil sobrevivir. Penso, por exemplo, na electricidade que debe gastar unha granxa de gando vacún á que as cousas non lle van ben co prezo do leite. E no imprescindibles que se fan algúns aparatos que deben usar continuamente determinados pacientes nos seus domicilios. E das casas que utilizan enerxía eléctrica en exclusiva despois de se ir animando os seus donos a facelo coa promesa da batarateza da enerxía máis limpa… Non é a luz. É moito máis que a luz para desgraza da cidadanía sufridora que terma de todo o que lle cae.

Publicado en El Correo Gallego (27-01-17)

ESA HERDANZA MACHISTA

Chega ás miñas mans “Urbanidad para niños. Explicación del Programa de Urbanidad. Primeira sección. Primer grado”, de D. Pablo Solano Viton, edición de 1927. Escrito en forma dialogada, á pregunta do alumno de cal é o comportamento xeral que debe orbservar o home ben educado cos seus semellantes, dálle esta resposta: “Tratar con atención e amabilidade a todo o mundo; con respecto e sumisión a seus pais, mestres e superiores; con cariño os seus amigos; con finura as señoras, e sen orgullo os criados”. Máis adiante, fálase tamén de ofrecer o mellor asento ás señoras e dá, como fórmula de despedida a unha muller: “A sus pies, señora”. Daquela a educación institucional feminina era rarísima. Xa que logo, é un manual dirixido a homes, os privilexiados do sistema educativo inda que a súa taxa de analfabetismo fose tamén moi elevada. En todo caso, ás mulleres podería chegar a educación refinada maculina se tiñan a sorte de dar cos que leran a cartilla: ter os mellores asentos e os cabaleiros aos seus pés. Pero nin no mundo refinado nin no común as mulleres tiñan a liberdade dos homes, que eran os encargados de conducilas e administralas na súa minoridade permanente. Inda no ano 1975 as cartillas bancarias avisábanos: “A muller casada poderá operar con esta libreta en ausencia do seu home”.

As mulleres estiveron sempre ben tratadas en aparencia, pero na realidade vivían absolutamente sometidas aos homes que tiñan sobre elas poderío: primeiro o pai –e mesmo os irmáns- e despois o marido. A cambio, como queda dito, eran chamadas “a miña señora”, título que parece unha reminiscencia das cancións de amor da Idade Media. Polo contrario, a cultura popular conserva refráns e cancións que recordan este dominio machista ata extremos que hoxe desacougan. Levo cantado de nena con naturalidade unha cántiga que hoxe me horroriza porque a considero apoloxía da violación, cuxo verbo naquela terra de montaña designaban con esforciar:  “Mariquiña, Mariquiña,/ a do refaixo amarelo,/ se te atopo no camiño/ non che ha de valer “non quero”. Ninguén se reprimía de cantala porque formaba parte da ledaíña de coplas que van saíndo para unha mesma música con toda a normalidade. Non era feito menor que se tratase de negociar o casamento dunha filla como se fose un trato de feira: “Heiche de dar o boi Louro/ e mais a vaca Marela./ Dareiche a filla máis nova/ pra que te cases con ela”. Nin que se fixese gala de escravizar a muller: “Hei de ir ás segas a Lugo/ e hei traer unha galega./ De día ségame o trigo,/ de noite durmo con ela”. Nin ameazar con dominio que alcanzaban a nai: “Debaixo da túa ventá/ hai un puñal escondido;/ pra matar a túa nai, /se non te casas comigo”. Nin lucir o poder sexual dos homes sobre as mulleres: “Canteiro de Pontevedra/ pica na pedra miúda./ Pica na muller allea/ e outro pícalle na súa”. Raíces tan fondas son moi malas de arrincar.  Hai que ver o machismo con seriedade para combatelo con todos os recursos.

Publicado en El Correo Gallego (20-01-17)

DE BOA FE

Sendo eu nena, Vitorino de Eixibrón paseaba polas feiras unha filla escrequenada de nacemento, cuxa idade era imposible de calcular porque a súa aparencia de nena non resultaba tampouco crible. En Becerreá poñía o posto de pedir –porque era un posto máis dos da feira- no fondo do costento calexón de Valcárcel –hoxe convervido en escalinata-, unha vía que unía os dous dos últimos tramos das memorables feiras da vila que a ocupaban toda. Apousada sobre un pano negro, aquel corpiño retorto movía a compaixón mentres a súa cara mostraba riscos da intelixencia que sabe interpretar a vida desde outro ángulo, eu diría hoxe que de xeito burlesco, ao ver pasar aquela xente de boa fe deixando a inda valedeira perrallada. A xente de boa fe sempre sentiu compaixón polas desgrazas alleas e en épocas relativamente recentes o paseo dos fillos malpocadiños rendía un tributo caritativo á súa familia para que puidesen mantelos. Eses esmoleiros con causa con tal oficio resolvían a súa vida. Daquela, as feiras eran o maior lugar de socialización, encontro e transación de operacións diversas. A sociedade da época –a de todas as épocas- precisaba un motivo para recorrer á aquela expresión tan consoladora: “Queixámonos por nada. Esta si que é unha desgraza, pobres”. E así se consolaban da desventura diaria dunha vida miserable na que se acudía ao médico in extremis porque había que vender unha finca para afrontar unha enfermidade. A ninguén se lle ocorrería reclamar un servizo social que se fixese cargo daquela desventurada e a retirase da circulación exhibitoria. Era, como se di agora, o signo dos tempos.

Pero todos os tempos traen un signo. Se hoxe parece impensable que se expuxese así a un ser humano, co que coñecemos como “caso Nadia” xa podemos pensar que non houbo máis que un gran cambio do escenario. Aquelas feiras espectaculares foron substituídas na parte económica por transacións comerciais e por platós de televisión no seu aspecto de foliada e rexoubeo. A estes novos espazos van mostras de ofertas e peticións de todo tipo, tamén as de familiares con criaturas quen buscan a solidariedade de quen precisa sentirse ben axudando aos demais, maiormente nos casos en que din ter que acudir á fonte limpa que poida liberalas dos seus males. Iso inda que saibamos que a nosa sanidade pública é un dos bens colectivos máis valiosos dos que inda podemos dispoñer e que o único que debemos procurar, conxunta e decidamente, é que non nos acaben con ela e nola doten ben para a investigación nos avances relativos á saúde que é capaz de acometer.  Cando salta a alarma dunha suposta estafa a tanta boa fe, todas aquelas persoas que contribuíron coa súa dádiva a unha farsa deste calibre, propiciada co apoio dalgún medio de comunicación, poden comprobar que as cousas non cambiaron tanto como pensaramos. E segundo avanza a investigación, tamén vemos que as criaturas poden non estar suficientemente protexidas mesmo da que supostamente é a súa familia.

Publicado en El Correo Gallego (16-12-16)