MULLERES DA POESÍA ROSALIANA

Debuxo de Miguel Elías

 

Sempre é difícil deslindar ao poeta da voz lírica dos poemas. No  caso de Rosalía, e sen chegar ás teses de Machado da Rosa que fundamenta a creación rosaliana na súa atormentada biografía, é fácil ver a poeta tras das composicións nas que o lírico feminino está desacougado no seu pensamento ou na súa conciencia, elevada culturalmente. A muller que sofre penurias económicas, gravísimas inxustizas humanas e fortes coiteladas sentimentais, sempre en maior medida que os homes ao longo de toda a obra rosaliana, está algo máis afastada da biografía rosaliana, pois trátase dunha muller do común que ten como prioritaria a tarefa de sobrevivir, unha muller habitualmente soa e ensumida na pobreza.

Esa muller desacougada no seu pensamento e na súa conciencia, viva imaxe da propia Rosalía, transita polos poemas de Follas novas.

Un poema prototipo desta muller que pensa é o que inicia Follas novas.

 

Daquelas que cantan as pombas i as frores,

todos din que teñen alma de muller.

Pois eu que n’as canto, Virxe da Paloma,

                        ¡ai!, ¿de que a terei?

 

Rosalía reflexiona acerca da consideración que a sociedade da súa época ten das mulleres que fan incursión na vida pública, e das poetas moi en particular, unha actividade que deixada nas mans delas víase case ridícula. Este tema xa o tratara no seu ensaio Las Literatas (1865):

“Y yo, a quien sin duda un mal genio ha querido llevar por el perverso camino de las musas, sé harto bien la senda que en tal peregrinación recorremos. Por lo que a mí respecta, se dice muy corrientemente que mi marido trabaja sin cesar para hacerme inmortal. Versos, prosa, bueno o malo, todo es suyo; pero, sobre todo, lo que les parece menos malo, y no hai principiante de poeta ni hombre sesudo que no lo afirme”.

E volveuno a tocar no prólogo de Follas novas (1880):

“… ¿Mais dirase por eso que me teño por unha inspirada, nin que penso haber feito, o que se di, un libro trascendental? Non, nin eu o quixen, nin me creo con forzas pra tanto. No aire andan dabondo as cousas graves, é certo; fácil é conocelas, e hastra falar delas; mais son muller, e ás mulleres, a penas se á propia feminina fraqueza lle é permitido adiviñalas, sentilas pasar. Nós somos arpa de soio dúas cordas, a imaxinación i o sentimento: no eterno panal que traballamos alá no íntimo, solasmente se dá mel, máis ou menos doce, de máis ou menos puro ulido, pero mel sempre, e nada máis que mel. Que si os problemas que tén ocupados ós máis grandes entendementos, teñen algo que ver connosco, é nentramentras que os que comparten e levan a unha con nosoutras os traballos da vida, non poden ocultarnos de todo as súas tristezas e os seus desfalecementos. É deles ver as chagas e sondalas e buscarlles procuro; é noso axudarlles a soportalas, máis con feitos iñorados que con palabras e romores. O pensamento da muller é lixeiro, góstanos como ás vorvoletas, voar de rosa en rosa, sobre as cousas tamén lixeiras: n’é feito para nós o duro traballo da meditación. Cando a el nos entregamos, imprenámolo, sin sabelo siquera, da innota debilidade, e se nos é fácil engañar os espíritus frívolos ou pouco acostumados, non sucede o mesmo cos homes de estudio e reflexión, que logo conocen que baixo da crara corrente da forma non se atopa máis que o limo insustancial das vulgaridades”.

Verbo das primeiras palabras, e segundo se desprende da lectura de Cartas a Murguía II, Rosalía acabou sendo moi considerada cando menos nun sector da sociedade polo que o seu home recibe moitos pésames gabanciosos da grande escritora xa no momento do seu pasamento, ata o punto que o avogado Francisco Rodríguez Marín, de Osuna, lle escribe por se a grande escritora Rosalía Castro de Murguía, que acababa de finar, tiña algo que ver con el. Tocante ao prólogo de Follas, debemos supór que esas desconcertantes palabras da autora son pura ironía, porque non poden estar máis en contradición co libro e ela sabíao moi ben.

Esta muller que reflexiona está tamén en Cando penso que te fuches, Unha vez tiven un cravo, ¡SILENCIO!, AMIGOS VELLOS e moitos outros poemas deste libro singular.

A muller desacougada moralmente chea de remordementos, sobre todo por ter caído na trampa dos “amores cativos”, mal vistos pola sociedade, pertence a calquera clase social:

-¿Tes medo, miña vida,

a seres nos meus brazos sorprendida

e a que xuntos amándonos morramos?

-¡Ai, non, que a dicha así fora cumprida…!

            Mas partamos…, partamos…

¡E adiós, paz e virtú, sempre querida!

 

-Mais a que así querer sabe,

non debe ter pai n’irmán;

nin home, si é que é casada;

nin fillos, si acaso é nai.

   -Espanta o que estás decindo…

Mais eu sinto que é verdá;

lévame, señor, que irei

onde me queiras levar…

 

Hai un poema de carácter simbólico, O encanto da pedra chan, no que a muller-nai que busca fortuna –a nai preocupada polos fillos é un tema recorrente en Follas- debe pagar un alto precio moral pola felicidade e abandona o intento horrorizada.

 

Co sono da inocencia,

que non turban remorsos da concencia,

            i a Virxen ó seu lado

dormían os meus ánxeles na cuna,

cando, ás furtadas, nun sereno día,

co peito palpitante de alegría

soia saín en busca da fertuna.

 

    Iña tras dun tesouro cobisado,

            de todos iñorado,

mais do que solasmentes eu sabía;

e n’era só de prata, non só de ouro

  aquel sin par tesouro,

que era de un canto deseiar podía.

  “Ó fin, sorte, cansache,

i o quiñón que famenta me negache

            na hirencia dos praceres,

dándome só o das ansias e as peleas,

            cal a aqués que ben queres,

ora darasmo en gustos ás mancheas”.

-¡Pois bebamos!, ¡bebamos!-

repetín eu, trubada e non de viño,

sin que o sinal da crus antes fixese

pra que ben me emprestase o que bebese…

I hastra o líquido fresco e cristaíño

            os dous nos abaixamos

            e ambas bocas mollamos…

 

    Nunca me olvidarei daquel momento

de inmensa dicha e de infernal tormento,

pois de dentro da copa

            saíndo de repente

unha e outra cabeza de sarpente

contra min se volveno desatadas,

            e todas xuntamente

            a un tempo asubiaron,

            e nas entrañas mesmas

o aguillón pezoñoso me encravaron.

 

A muller con este desacougo moral está tamén en Non hai peor meiga que unha gran pena,

-¿Quen te pragueou, ña filla?

¿Que males, meu ben, fixeras?

-Non me preguntés, mi madre,

vale máis que nunca o sepas.

Secretos desta feitura

deben dormir antre as pedras.

-Fala, rapaza, que sinto

ferverme o sangre nas venas.

-Que eu non vexa a luz do día,

que a luz a min non me vexa…

Mi madriña, mi madriña,

non me maldizás cal ela,

deixame ir co meu sacreto

dormir no fondo da terra.

Rosalía trata de situacións sociais nas que a muller actúa aguilloada pola dureza da vida que a obriga a defenderse de moitas adversidades para sobrevivir ela e os seus. Non esquezamos que a nosa autora dá fe de que o ser humano pobre por antonomasia é a muller, en todas as posibles idades:

Pode ser nena:

 

Polas silveiras errante

vexo unha meniña orfa

que triste vai marmurando:

-¡Ña Virxe, quen rosa fora!

-¿Por que qués ser rosa, nena?-

lle preguntei cariñosa.

I ela contesta sorrindo:

-Porque non tén fame as rosas-.

A resposta desta meniña amóstraa como aprendiza de filósofa que non ía ter doado filosofar.

 

Ou presumiblemente unha muller avellentada pola pobreza:

… e cos húmedos montóns

de terra, onde algunha probe

ó amañecer se enterrou.

Esta muller popular é inxeniosa. Coa súa intelixencia natural, pode vencer ou paliar os elementos adversos, sexan da índole que sexan. Incluso amostra recursos espirituais para poder cun medo imposto pola superstición popular:

 

…mais acordeime da Virxe

que sempre conmigo levo;

résolle un Ave-María,

e cobrando novo alento,

como os páxaros do mare,

nadando paso o regueiro,

corro a enriba do valado,

brinco en baixo do portelo,

e desde alí berro estonces

con cantas forzas eu teño:

¡Non che teño medo, moucho;

moucho, non che teño medo!  

E sabe empregar a coiraza do humor perante situacións sociais absolutamente impostas:

 

Que zambo ou trenco,

sempre é bo ter un home

para un remedio

 

Do direito, do rivés,

matrinomio, un dogal es;

eres tentazón do inferno;

mais casarei…, pois non inverno

¡non ter quen lle a un quente os pés…!

 

A súa sagacidade chega a invertir os roles sociais imperantes coa connivencia doutras conxéneres:

 

  Pepa, a fertunada Pepa,

muller do Xan que sabemos,

mentras seu home traballa,

ela lava os pés no rego,

cátalle as pulgas ó gato,

peitea os longos cabelos,

bótalles millo ás galiñas,

marmura co irmán do crego,

mira si hai ovos no niño,

bota un ollo ós mazanceiros,

e lambe a nata do leite,

e si pode bota un neto

ca comadre, que agachado

traillo embaixo do mantelo.

 

É tamén a muller que busca a mantenza e a calor que lle faltan e os descobre onde abondan, como Xuana, que finxe ser xorda para entrar na casa dunha montañesa rica a compartir unha noite de enchenta:

 

“Alá enriba da montaña,

sai fume das chamineas…

Valor, meu corpiño vello.

Levaime aló, miñas pernas.

 

-¡Inda nunca Dios me dera-

dixo o cego-, que esa xorda

sabe máis que eu, abofellas!

-Merece comer compango                            

e voullo dar, miña vella,

porque onde queira que a atopo,

gústame sempre a sabencia.

¡Coma e fártese! Aquí ten

talladas e viño…; beba,

beba pola miña conta

á salú das montañesas-,

dixo a dona, e doulle un plato

de callos como unha cesta

 

Ou mesmo rescata os pequenos recursos materiais da súa pobreza cando lle negan axuda as persoas máis pudentes:

Volvinme á miña casiña

alumada do luar;

rexistrei cada burato

para ver de algo atopar;

atopei fariña munda,

un puñiño a todo dar.

Vino no fondo a artesa.

Púxenme a Dios alabar.

Na súa pobreza e humildade, esta muller rosaliana pretende ser un modelo moral para os seus fillos e aconsellalos ben ata na hora da morte:

-Se inxenuo e leal sempre,

            perdoa a quen te ofenda,

fai ben decote a amigos i enemigos

e, á porta franca, sin temor espera:

n’ai máis que un Dios i unha moral que salve

            ós tristes fillos de Eva.

 

Esto a probe viuda

do montañés, morrendo antre a miseria,

resinada ó seu fillo lle dicía…

I a Dios o esprito lle entregou serena.

Pero non todas as mulleres rosalianas son virtuosas. Non é difícil adiviñar tras esta arenga a unha muller cativa que lles outorga ás súas semellantes a ruíndade moral por antonomasia:

   -Ti, a feiticeira e branca como as neves,

            i a linda antre as millores;

ti, arredor de quen, cal as abellas

a redor dunha rosa andan os homes

(xente que o mesmo acaso que as mulleres,

é dada a toda crase de traizoes);

non queiras en jamás, si es queridora;

non dones en jamás, mas que che donen;

si é que te firen, miña prenda, rite;

si é que te engañan, meu amor, non chores.

Finalmente, pode ser tamén a muller forte, a aldraxada que, soa, solteira responsable única dos seus fillos, chega ás últimas consecuencias na defensa da súa honra e no recordo da súa prole. É a que recorreu ás instancias superiores para buscar xustiza. Como non a atopou nin na terra nin no ceo, tómaa ela pola man:

  Mireinos con calma, i as mans estendidas,

dun golpe, ¡dun soio!, deixeinos sin vida.

I ó lado, contenta, senteime das vítimas,

tranquila, esperando pola alba do día.

 

2006

Proxección autoral das poetas galegas nas redes sociais dixitais.

Xa está á vosa disposición o traballo posdoutoral de Inma Doval “Proxección autoral das poetas galegas nas redes sociais dixitais. Aproximación a catro casos representativos: Helena Villar Janeiro, Dores Tembrás, Afra Torrado e Estíbaliz Espinosa Río”, que podedes ver no seguinte enlace https://ruc.udc.es/dspace/handle/2183/24752

MADAS VIOLADORAS

SANYO DIGITAL CAMERA

Sendo eu nena, veu servir a Becerreá unha mociña naviega. Non recordo a quen servía, pero dou fe do impacto que causou na vila que nun baile un mozo lle puxera algo na bebida e a partir daquel momento fose forzada por unha mada de veciños en rea, mentres a tiñan metida nun coche. O pobo estaba moi alborotado, pero máis polo morbo que pola infamia. Porque o feito quedou sen castigo e ela marchou marcada de por vida. Era moi guapa e en Madrid tomou porte de muller elegante, tanto que veu algún día pasear pola feira da vila para que todo o mundo a admirara con envexa. Foi a súa pobre vinganza, pero deuse ese gusto e fixo ben.

Como puido pasar algo así sen ser xulgado? Que clase de sociedade puido aceptar un feito mesmo antinatura no que a castigada foi ela? Era o franquismo, claro, aquel exemplar franquismo que só vía delictos onde non os había, aquel réxime que mandaba ao cárcere por recolleren os labegos  a herba seca un domingo con alerta de tronada.

Por iso me rebela a xustiza inaceptable nun estado que se di de dereito ante outras madas que se comportan como bestas forzando unha moza ata a ignominia de a pasar en rea pola arma da entreperna pensando que é a súa fonte de poder e de debilidade dela. Por iso creo que estamos facendo moi mal se non educamos os homes para que permitan ser libres as mulleres, para que deixen de pensar que lles pertencemos. Hai que preparar homes que constrúan o que chamaba o profesor de Fundamentos Biolóxicos da Educación da Complutense a “antropoloxía ortostática”:  a cabeza encima do corazón e ambos enriba do sexo. Nunha mada de homes que se xuntan para forzar unha muller debería haber algún que soubese reflexionar antes sobre a relación entres as persoas, pero van todos a unha como touros de parada. Unha rea de homes esperando por turno para penetrar a unha muller aturdida, avergoñada e anulada é algo tan anómalo que non se dá nin entre os animais que só guía o seu instinto.

Déixense xuíces ou xuízas de elocubrar se ela estaba borracha ou se gozaba corda nese espectáculo noxento pasándoo divino. Se a lei non vale, promovan o seu cambio. E mentres non pode chegar a educación –que é fundamental se vai ben impartida- actúen as súas señorías como a sociedade lles demanda que o fagan: con exemplaridade suficiente para que non se repita mañá ou pasado outra atrocidade destas.

FINAL DO LOITO

Feijóo proclama que se ha acabado el duelo por el PP. (El Correo Gallego, 5 de maio de 2019)

Inda tendo o presidente un marcado cariz conservador, se cadra fixo ben en  levantar o loito de vez, sen necesidade de “alivio” entre a tristeza e a euforia. No país que goberna –e non só- homes e mulleres patentizaban o dó  por medio do loito. Diferentes como en case todo, eles levaban brazalete ou tira na lapela da chaqueta, ambos negros e ao lado do corazón. Elas vestían de negro rigoroso cunha etapa transacional, o alivio, de cor grisalla. Despois só había que controlar os tempos. Cada grao de parentesco acarreaba un periodo que ía de seis meses a dous anos. As viúvas levábano xa para toda a vida e, en xeral, as mulleres adultas pasaban por varias mortes na familia e tampouco non o daban quitado.

Para os homes arrebolar o peso do loito  era algo máis complicado, pois non sempre andaban de chaqueta. E cando era longo e pesaba de máis, había que marcar publicamente o final para poder vivir con alegría e sen complexos. Por iso, Toño de Guilfrei, que perderá a seu pai había dous anos, trouxo a facer un traxe para lucir no primeiro baile que acaía coa data do cabodano, un día 29 na feira de Navia. Inda que tivese que se desprazar arredor de 40 quilómetros, quedaría libre de tanto dó e de tanta historia. Non era posible meter un traxe máis para a data, pero tanto insistiu na necesidade do rito de liberación, que foi quedando o doutro que non tiña penas urxentes que tirar. Iso si, na miña casa prohibiuse daquela poñer loito morrese quen morrese para non ter que quitalo.

Pois ía eu a que, se cadra, fixo ben o presidente en levar loito menos dunha semana para gozar un pouco da vida. Non sexa que se lle presente outro e outro, e non dea xa desamecido.

PILAR VÁZQUEZ CUESTA IN MEMORIAM

Tomada nunha cea arredor da revista “Festa da palabra silenciada”.

Coñecín a Pilar Vázquez Cuesta en circunstancias ben alleas ás que despois nos ían unir en Galicia. Foi en Madrid, na casa dunha avogada matrimonialista que levaba a súa separación. Souben despois que tiñamos unha persoa moi querida en común, alumno dela e amigo meu, Francisco Javier Cruz Rosón, que morreu case estreada a vintena. Frecuentámonos bastante cando chegou á súa cátedra da universidade de Santiago, en diversos actos, conmemoracións e en xuntanzas feministas, e coincidimos nun congreso en Tréveris (1993) no que a acompañaba a súa filla Pomba, que tamén morreu moi nova. “Da desesperación pola morte de Pomba salváronme os libros”, díxome un día conversando nunha recepción do Concello de Santiago. Tamén me coubo a sorte de acompañala na cerimonia do investimento de Doutora Honoris Causa pola Universidade de Lisboa (2002).

Acabo de saber que morreu onte, nonaxenaria, nese  prolongado silencio que vai traendo á memoria propia a cortina que o tapa todo e nos fai perdérmonos dentro de nós.

Sit tibi terra levis, profesora intelixente e xenerosa que sementaches a luz e as relacións coa lusofonía desde a Cátedra da USC, desde os teus traballos de investigación e desde o teu amable trato directo.

Para coñecer o seu labor pódese consultar este enlace https://gl.wikipedia.org/wiki/Pilar_V%C3%A1zquez_Cuesta

UN RAMO DE ROSAS

Se eu fose home e vise un gran anuncio institucional do noso goberno cunha  panorámica de Compostela como fondo de varias mulleres, no que se di: “O máis grande que ten Galicia son as súas mulleres”, podería reaccionar de dúas maneiras. Sentir empatía por elas e quedar moi amolado por esta hipérbole tan desnortada e con tan pouco  sentido hoxe. Ou estar plenamente de acordo coa afirmación e felicitar as que atopara no camiño por eses valores louvados polo secular patriarcado cun ramo de rosas. Non contemplo unha terceira reacción: sentirme ofendido porque non digan iso mesmo dos homes e montar unha trifulca contra as feministas que están conseguindo que as institucións se movan a favor da muller, discriminando o home. Verbo do que podo pensar se xogo o papel neutro de muller allea a min, é posible que ata me sentise afalagada tomándoo polo piropo máis galante co que se nos poida agasallar. Ou enfadarme por xogaren connosco como se fosemos nenas que se angaiolan co caramelo de ter unha grandeza envexable. E xa por último, a miña propia reacción foi quedar estupefacta e lelo varias veces para asegurarme de que o texto dicía iso.

Quen tal afirma non ten máis que contrastar a situación real en que quedamos estancadas socialmente e ver como afecta este estado á nosa grandeza. As soldadas máis baixas que os homes, a maior dificultade para entrar no mercado laboral, a ausencia dos postos de responsabilidade nas institucións e nos consellos de administración das grandes empresas, o acoso debido ao xénero, a dificultade para poder ser nai se así se desexa xogando o posto de traballo ou véndose obrigada a declarar esta súa intención nun cuestionario de aspirante, a ocupación dos traballos menos cualificados, a violencia de xénero pola súa parella ou exparella perante a que moitas perden a vida, os xuízos por violación se non se opón suficiente resistencia para a defensa, as declaracións aberrantes de personaxes públicos que poden dicir sobre elas calquera barbaridade que lles acaba saíndo gratis… Por se isto fose pouco sinal de grandeza perante a que descubrirse, volveu a segregación escolar sostida con cartos públicos como nos mellores tempos da escola franquista, avanza consolidándose a feminización da pobreza, as avoas son traballoras a tempo completo para coidaren criaturas que non poden atender as nais e son as proveedoras de axuda para poder alimentalas, a atención aos dependentes da familia sen recibir soporte nin económico nin de descanso… Cada nena que nace ten un alto índice de probabilidade de sufrir discriminación polo seu sexo e, se non cambian as tendencias, realizará a maior parte do traballo non retribuído porque os recortes en axudas sociais como o coidado de menores e dependentes incrementan a súa desigualdade. Aquí paro e volvo mirar para o cartel que recollín nunha fotografía de prensa o outro día. Se somos o máis grande por soportar todo isto, agradécese que non nolo digan tan claro. Disimulen.

Publicado en El Correo Gallego (17-03-17)