FINAL DO LOITO

Feijóo proclama que se ha acabado el duelo por el PP. (El Correo Gallego, 5 de maio de 2019)

Inda tendo o presidente un marcado cariz conservador, se cadra fixo ben en  levantar o loito de vez, sen necesidade de “alivio” entre a tristeza e a euforia. No país que goberna –e non só- homes e mulleres patentizaban o dó  por medio do loito. Diferentes como en case todo, eles levaban brazalete ou tira na lapela da chaqueta, ambos negros e ao lado do corazón. Elas vestían de negro rigoroso cunha etapa transacional, o alivio, de cor grisalla. Despois só había que controlar os tempos. Cada grao de parentesco acarreaba un periodo que ía de seis meses a dous anos. As viúvas levábano xa para toda a vida e, en xeral, as mulleres adultas pasaban por varias mortes na familia e tampouco non o daban quitado.

Para os homes arrebolar o peso do loito  era algo máis complicado, pois non sempre andaban de chaqueta. E cando era longo e pesaba de máis, había que marcar publicamente o final para poder vivir con alegría e sen complexos. Por iso, Toño de Guilfrei, que perderá a seu pai había dous anos, trouxo a facer un traxe para lucir no primeiro baile que acaía coa data do cabodano, un día 29 na feira de Navia. Inda que tivese que se desprazar arredor de 40 quilómetros, quedaría libre de tanto dó e de tanta historia. Non era posible meter un traxe máis para a data, pero tanto insistiu na necesidade do rito de liberación, que foi quedando o doutro que non tiña penas urxentes que tirar. Iso si, na miña casa prohibiuse daquela poñer loito morrese quen morrese para non ter que quitalo.

Pois ía eu a que, se cadra, fixo ben o presidente en levar loito menos dunha semana para gozar un pouco da vida. Non sexa que se lle presente outro e outro, e non dea xa desamecido.

Advertisements

PILAR VÁZQUEZ CUESTA IN MEMORIAM

Tomada nunha cea arredor da revista “Festa da palabra silenciada”.

Coñecín a Pilar Vázquez Cuesta en circunstancias ben alleas ás que despois nos ían unir en Galicia. Foi en Madrid, na casa dunha avogada matrimonialista que levaba a súa separación. Souben despois que tiñamos unha persoa moi querida en común, alumno dela e amigo meu, Francisco Javier Cruz Rosón, que morreu case estreada a vintena. Frecuentámonos bastante cando chegou á súa cátedra da universidade de Santiago, en diversos actos, conmemoracións e en xuntanzas feministas, e coincidimos nun congreso en Tréveris (1993) no que a acompañaba a súa filla Pomba, que tamén morreu moi nova. “Da desesperación pola morte de Pomba salváronme os libros”, díxome un día conversando nunha recepción do Concello de Santiago. Tamén me coubo a sorte de acompañala na cerimonia do investimento de Doutora Honoris Causa pola Universidade de Lisboa (2002).

Acabo de saber que morreu onte, nonaxenaria, nese  prolongado silencio que vai traendo á memoria propia a cortina que o tapa todo e nos fai perdérmonos dentro de nós.

Sit tibi terra levis, profesora intelixente e xenerosa que sementaches a luz e as relacións coa lusofonía desde a Cátedra da USC, desde os teus traballos de investigación e desde o teu amable trato directo.

Para coñecer o seu labor pódese consultar este enlace https://gl.wikipedia.org/wiki/Pilar_V%C3%A1zquez_Cuesta

UN RAMO DE ROSAS

Se eu fose home e vise un gran anuncio institucional do noso goberno cunha  panorámica de Compostela como fondo de varias mulleres, no que se di: “O máis grande que ten Galicia son as súas mulleres”, podería reaccionar de dúas maneiras. Sentir empatía por elas e quedar moi amolado por esta hipérbole tan desnortada e con tan pouco  sentido hoxe. Ou estar plenamente de acordo coa afirmación e felicitar as que atopara no camiño por eses valores louvados polo secular patriarcado cun ramo de rosas. Non contemplo unha terceira reacción: sentirme ofendido porque non digan iso mesmo dos homes e montar unha trifulca contra as feministas que están conseguindo que as institucións se movan a favor da muller, discriminando o home. Verbo do que podo pensar se xogo o papel neutro de muller allea a min, é posible que ata me sentise afalagada tomándoo polo piropo máis galante co que se nos poida agasallar. Ou enfadarme por xogaren connosco como se fosemos nenas que se angaiolan co caramelo de ter unha grandeza envexable. E xa por último, a miña propia reacción foi quedar estupefacta e lelo varias veces para asegurarme de que o texto dicía iso.

Quen tal afirma non ten máis que contrastar a situación real en que quedamos estancadas socialmente e ver como afecta este estado á nosa grandeza. As soldadas máis baixas que os homes, a maior dificultade para entrar no mercado laboral, a ausencia dos postos de responsabilidade nas institucións e nos consellos de administración das grandes empresas, o acoso debido ao xénero, a dificultade para poder ser nai se así se desexa xogando o posto de traballo ou véndose obrigada a declarar esta súa intención nun cuestionario de aspirante, a ocupación dos traballos menos cualificados, a violencia de xénero pola súa parella ou exparella perante a que moitas perden a vida, os xuízos por violación se non se opón suficiente resistencia para a defensa, as declaracións aberrantes de personaxes públicos que poden dicir sobre elas calquera barbaridade que lles acaba saíndo gratis… Por se isto fose pouco sinal de grandeza perante a que descubrirse, volveu a segregación escolar sostida con cartos públicos como nos mellores tempos da escola franquista, avanza consolidándose a feminización da pobreza, as avoas son traballoras a tempo completo para coidaren criaturas que non poden atender as nais e son as proveedoras de axuda para poder alimentalas, a atención aos dependentes da familia sen recibir soporte nin económico nin de descanso… Cada nena que nace ten un alto índice de probabilidade de sufrir discriminación polo seu sexo e, se non cambian as tendencias, realizará a maior parte do traballo non retribuído porque os recortes en axudas sociais como o coidado de menores e dependentes incrementan a súa desigualdade. Aquí paro e volvo mirar para o cartel que recollín nunha fotografía de prensa o outro día. Se somos o máis grande por soportar todo isto, agradécese que non nolo digan tan claro. Disimulen.

Publicado en El Correo Gallego (17-03-17)

 

SUPERAR A BIOLOXÍA

 

As mulleres naceron para ser nais e os homes para ser pais, e deste xeito facer durar  e evolucionar a especie. Mentres tanto, deberían ir medrando, buscando de comer, tratando de sobrevivir, criando a prole e envellecendo para volver finalmente alimentar a terra. Nisto non se distinguían doutros seres que, dun ou doutro xeito, foran previstos para realizar as mesmas funcións. Esta finalidade foi superada pola evolución do ser humano sobre os outros, podendo apartarse na traxectoria dun destino que marcaba a bioloxía. De aí viñeron grandes cambios na diversificación das nosas vidas nos que entraron factores influíntes e decisivos para que esa diversificación non alcanzase os mesmos niveis e camiñe en direccións contrarias. Creouse un fenómeno de desenvolvemento que se chama riqueza e quedou tan mal repartida que se orixinou unha fenda que divide a xente entre rica e pobre, cada vez máis fonda e máis separadora. Á riqueza acompáñana moitas bendicións e á pobreza moitos infortunios. Pero a diversificación máis dual e inxusta que foi desenvolvendo a civilización é a debida ao sexo co que nacemos e conformamos. Ser muller ou home marca decisivamente a vida das persoas con calquera outra circunstancia, engadíndolle un plus de inxustiza que foi ben aceptado. Inda que no mundo occidental a diferenza tende a ser reparada por leis igualatorias que nacen da Declaración dos Dereitos Humanos, en moitas áreas do planeta segue a ser moi forte, facendo das mulleres cidadás de segunda categoría. Nos países que se teñen por máis civilizadaos, a igualdade é unha conquista non culminada pola que loitar todos os días concienciando as propias mulleres de que nin a bioloxía, nin a relixión, nin a cultura as pode relegar a unha posición social e económica inferior por non teren nacido homes.

Fomos remitidas ao doméstico polos que se fixeron donos do poder, do saber, do mando e do destino de quen nacía nena. En xeral, foi nese espazo onde nos confinaron para coidarmos a prole, e os parentes enfermos e anciáns, e rexermos a cociña, a casa e as compras cos cartos que aportaba o home por un traballo profesional máis ou menos cualificado, sen que o noso merecese soldada. Na casa en que entraba alguén axudarlle nos labores asignados á que era rica, era outra muller pobre quen moitas veces traballaba polo caldo e o arreconchego para durmir en cuberto ou deixaba o fogar propio na man da súa nena máis vella.  Se formamos cos homes parte do espazo público, falta que tomen eles en maior medida o espazo privado para compartimos tamén coidado e atención aos nosos e o traballo doméstico. Esta é a batalla pacífica que temos que librar. Non pode quedar sen traballo remunerado e enxalzador ningunha muller que o desexe. Non pode descoñecer ningún home as faenas duras e gratis que se xeran na comunidade doméstica. Só así superaremos a bioloxía con dignidade humana, compartindo poderes, saberes, afectos, coidados, salarios e horarios de dencanso.

Publicado en El Correo Gallego (10-03-17)

SUMA E SEGUE

Había no lugar de Barra (concello de Cervantes), na segunda década do século XX, un home  liante que andaba na xustiza por asuntos de marcos, regas, gando en finca allea, herdanzas e todos aqueles asuntos que adoitaban enfrontar á nosa paisanía. Xuntara 20 causas abertas no xulgado de Becerreá e botouse unha mañá de cedo ao camiño para percorrer unhas tres leguas de distancia -segundo o Diccionario Madoz- e enfrontarse coa vista de unha. Inda en terras cervantegas, viu unha rapaza gardando ovellas e dixo, segundo contou ao chegar á vila: “E se teño unha causa máis, que máis dá?”. Por iso se parou a violala. Sentir as mulleres como propiedade á que os homes teñen dereito –vénme á cabeza a infamia do de pernada- é herdanza de vello. A deplorable e inhumana acción non mereceu causa. Inda había que tapala para que a mociña non perdese o creto. Vén de moi vello o abuso e foi moi consentido, salvo nos lances de duelo nos que se batían a morte dous homes para que a súa honra non quedara manchada, mais o que defendían era a propiedade das súas mulleres. Vén moi de vello e con vontade de continuar, porque non parece ter amaño. Por contra, medra como baloco de neve costa abaixo. E aumenta o número de asasinos que implican a máis mulleres da familia: sogras e fillas, propias ou só da parella.

Tan preocupadas andan a sociedade e as autoridades da orde por evitar os actos de terrorismo de altavoz que esquecen que este é o máis activo e perseverante de todos. Ten máis probabilidades hoxe unha muller de morrer a mans da súa parella ou exparella que por calquera outra acción organizada para sementar pánico e morte. E, como pasa co terrorismo máis fanatizado, os asasinos domésticos tamén lle perderon o medo ao castigo, pois moitos autoinmólanse detrás. Velaí unha razón máis para actuar antes de que aconteza o irremediable. Hai que vacinar mentes noviñas contra este virus letal mediante a educación proporcionada desde todos os ámbitos que inciden na vida dun neno, empezando por actuar sobre as familias para que corrixan vicios que van inoculando as falsas diferenzas. Nun parque infantil o outro día  unha nai recriminaba a un meniño duns cinco anos porque non se sentía ofendido ao mancalo sen querer un máis pequeno, que “por riba era unha nena”. E hai que desinfectar a mente de adolescentes e homes onde xa pode estar instalado.

Vén de vello, ben sei. Un antepasado meu foi pedir a man dunha moza da que levo sangue e seu pai cedeulla canda este consello: “Edúcaa como fago eu coa miña. Cando che diga para un lado, ti vas para o outro. E non lle concedas nada do que che pida. Que a primeira negativa temarache das outras”. Non cansarei de repetir que non abonda con preparmos as mulleres para se sentir e obrar como seres libres, se non preparamos os homes para que, sendo libres tamén, llelo permitan. É urxente a educación masculina desmitificadora da superioridade que se demostra coa posesión e co mando. Hai que salvar moitas vidas.

Publicado en El Correo Gallego (17-02-17)

FEBREIRO, MES ROSALIANO

A fundadora da nosa literatura contemporánea, e grande da universal, naceu o 24 de febreiro de 1837. A información que recibiu do seu nacemento situono no 23, razón pola que asinou nesa data “Follas novas”, como fixera con “Cantares gallegos” o 15 de maio, aniversario de Murguía. Das dúas datas biográficas máis importantes das persoas, a do inicio e final do seu existir, a de máis transcendencia é a primeira porque abre as posibilidades do desenvolvemento propio e da influencia social que poida exercer, extraordinaria no caso da nosa autora. Ela ergueu o idioma da postración na que se atopaba despois de varios séculos, dándolle memoria escrita nun dos libros máis queridos polos galegos de aquén e de alén mar, que eran moitos naquela sangría de Galicia. Verbo da nosa polifacética escritora, á data que se lle deu maior relevancia foi á do seu pasamento o 15 de xullo. Mais xa di nun artigo Plácido Castro que Galicia ben podía copiar de Escocia a visibilidade do cariño que mostraba ao seu poeta nacional, Robert Burns, ao considerar o día do seu nacemento como unha festa nacional.  E é que en Escocia, para homenaxear o poeta que se ocupou das zonar rurais, dos temas folclóricos dese territorio desde a perspectiva das clases populares, da pobreza, dos roles sexuais e mesmo da igrexa escocesa, celébrase ese día cunha cea na que, acompañado polo son das gaitas, se recita o seu poema “To haggis”. Para Plácido Castro o 24 de febreiro debería ser o Día de Galicia.

Nesta última década, a conmemoración do 24 de febreiro estendeuse na sociedade dun xeito sorprendente. Unha sinerxia de esforzos dalgunha xente fixo posible que a xornada se estea desenvolvendo como levedada. Hogano, desde a AELG anímase a agasallar ese día cun libro en galego e unha flor. Tamén promove que se realicen actos nos centros de ensino e en espazos públicos con colaboración de Concellos baixo o lema #RosaliaTe, conducentes a afondar na diversidade temática da obra rosaliana. Está elaborando o seu manifesto anual que se lerá o domingo 19 e anima á toda a sociedade a facer lecturas colectivas en vilas e cidades. Tamén solicita dos Concellos que declaren o 24 de febreiro “Día de Rosalía de Castro”, sendo ata o momento 49 os que se sumaron á iniciativa, conxuntamente coas Deputacións d’A Coruña e Lugo.  A maiores destas actuacións, que parten dos profesionais da escrita, estes días Rosalía vén de recibir dous agasallos que de alto valor simbólico: será a epónima do aeroporto de Santiago, desde o que partiu tanta xente para a emigración europea e mesmo americana nos últimos anos, e un avión das liñas áereas Norwegian lucirá unha das súas imaxes máis coñecidas no temón. A compañía noruega homenaxea a mulleres escandinavas e do resto de Europa que destacaran pola súa actividade benefactora para a humanidade. Que Rosalía estea nesa nómina debe encher de orgullo o pobo que ela serviu coas armas máis pacíficas de todas: o pensamento e a pluma.

Publicado en El Correo Gallego (10-02-17)

 

ESA HERDANZA MACHISTA

Chega ás miñas mans “Urbanidad para niños. Explicación del Programa de Urbanidad. Primeira sección. Primer grado”, de D. Pablo Solano Viton, edición de 1927. Escrito en forma dialogada, á pregunta do alumno de cal é o comportamento xeral que debe orbservar o home ben educado cos seus semellantes, dálle esta resposta: “Tratar con atención e amabilidade a todo o mundo; con respecto e sumisión a seus pais, mestres e superiores; con cariño os seus amigos; con finura as señoras, e sen orgullo os criados”. Máis adiante, fálase tamén de ofrecer o mellor asento ás señoras e dá, como fórmula de despedida a unha muller: “A sus pies, señora”. Daquela a educación institucional feminina era rarísima. Xa que logo, é un manual dirixido a homes, os privilexiados do sistema educativo inda que a súa taxa de analfabetismo fose tamén moi elevada. En todo caso, ás mulleres podería chegar a educación refinada maculina se tiñan a sorte de dar cos que leran a cartilla: ter os mellores asentos e os cabaleiros aos seus pés. Pero nin no mundo refinado nin no común as mulleres tiñan a liberdade dos homes, que eran os encargados de conducilas e administralas na súa minoridade permanente. Inda no ano 1975 as cartillas bancarias avisábanos: “A muller casada poderá operar con esta libreta en ausencia do seu home”.

As mulleres estiveron sempre ben tratadas en aparencia, pero na realidade vivían absolutamente sometidas aos homes que tiñan sobre elas poderío: primeiro o pai –e mesmo os irmáns- e despois o marido. A cambio, como queda dito, eran chamadas “a miña señora”, título que parece unha reminiscencia das cancións de amor da Idade Media. Polo contrario, a cultura popular conserva refráns e cancións que recordan este dominio machista ata extremos que hoxe desacougan. Levo cantado de nena con naturalidade unha cántiga que hoxe me horroriza porque a considero apoloxía da violación, cuxo verbo naquela terra de montaña designaban con esforciar:  “Mariquiña, Mariquiña,/ a do refaixo amarelo,/ se te atopo no camiño/ non che ha de valer “non quero”. Ninguén se reprimía de cantala porque formaba parte da ledaíña de coplas que van saíndo para unha mesma música con toda a normalidade. Non era feito menor que se tratase de negociar o casamento dunha filla como se fose un trato de feira: “Heiche de dar o boi Louro/ e mais a vaca Marela./ Dareiche a filla máis nova/ pra que te cases con ela”. Nin que se fixese gala de escravizar a muller: “Hei de ir ás segas a Lugo/ e hei traer unha galega./ De día ségame o trigo,/ de noite durmo con ela”. Nin ameazar con dominio que alcanzaban a nai: “Debaixo da túa ventá/ hai un puñal escondido;/ pra matar a túa nai, /se non te casas comigo”. Nin lucir o poder sexual dos homes sobre as mulleres: “Canteiro de Pontevedra/ pica na pedra miúda./ Pica na muller allea/ e outro pícalle na súa”. Raíces tan fondas son moi malas de arrincar.  Hai que ver o machismo con seriedade para combatelo con todos os recursos.

Publicado en El Correo Gallego (20-01-17)