PRESENTACIÓN DE “O LIBRO DOS LIBROS”

A convalecencia dunha pequena intervención ocular non me permitiu estar este serán na presentación de “O libro dos libros”, un volume de relatos que publicou a Editorial Galaxia (2018) no que tiven a honra de participar con narradoras e narradores de diferentes xeracións e estilos, e que resulta unha significativa polifonía arredor do mundo do libro, das bibliotecas, da literatura, das librerías…, é dicir, de todo o que o título suxire.

O acto foi pensado para facer unha pequena presentación do traballo de cada participante presente (Marilar Aleixandre, Andrea Barreira, Antón Riveiro Coello, Rosalía Fernández Rial) e un debate arredor do enunciado “Onde vai o relato?”  Non podendo estar na Librería Couceiro de Santiago como quixera, práceme “tirar do fío” para deixar unha reflexión sobre ambos aspectos, inda que teña xa perdida a riqueza do contraste. Así pois, o meu relato, “Evolucións”, é un tributo a don Ramón o Libreiro, que tiña en Becerreá o único espazo público promotor de cultura mediante o aluguer de cómics, contos, e novelas rosa e do Oeste. A narradora vai contando a transformación que fixeron dela as letras, desde esta lectura de alugar da infancia á literatura, a través de dous libros atopados na casa e posteriormente de dúas adquisicións persoais na xuventude, transformación paralela á que  traerá como sultado na vila a desaparición do espazo triangular de traballo que demarcaba a librería coa súa propia desaparición, a da albardería, do surtidor de gasolina e do reloxeiro.

Verbo da pregunta directoa sobre o relato podemos darlle dúas dimensión: onde está e cara onde camiña. O relato é, xunto coa poesía, o subxénero narrativo máis de noso. O desenvolvemento da prosa galega fíxose a través de grandes relatistas: Castelao, Dieste, Fole, Cunqueiro, Blanco Amor… Sen embargo, parece non espertar hoxe tanto interese entre as narradoras e narradores, que prefiren a novela como expresión dos seus diferentes mundos e proxectos. Cara onde camiña o relato? Eu augúrolle unha re-conquista de terreo, non só porque non debamos deixar esmorecer o que nos é máis propio, senón tamén porque se presta a unha lectura rápida e completa, feito que se avén aos condicionantes espazo-temporais que lle impón ao feito de ler a sociedade tal como a desenvolvemos.

Advertisements

DISCURSO DE RECEPCIÓN DO “IV PREMIO IES DE BECERREÁ Á PROMOCIÓN DA LINGUA E A CULTURA GALEGAS NA COMARCA DOS ANCARES

Director do IES, concelleiro de Cultura, miñas amigas galardoadas no outro apartado, coordinadora do ENL, representante da ANPA no Consello Escolar, profesorado, alumnas e alumnos:

Grazas por esta distinción que eu valoro moito, como non podía ser doutro xeito. Permitídeme que traia de Rianxo a cita dun parágrafo de Castelao do retrinco “Sabela”, que cambiando o que haxa que cambiar, ten moito que ver co que eu sinto aquí entre vós:

“A miña vila quixo agasallarme e alá fun eu. Desembarquei baixo o estrondo das bombas entre o entusiasmo dos vellos amigos, que acugulaban o peirán e a ribeira. O azougamento non me deixaba camiñar, e se sodes sentimentais comprenderedes a miña emoción, porque a vila natal non é coma tódalas vilas”.

En 1940 nacía nesta vila a filla de Abelardo, que mellorara a aprendizaxe do oficio herdado de xastre en Madrid, e de Elvira, que levaba 11 anos en Euskadi onde traballara de modista para Balenciaga. Soaban inda tambores de guerra e os “ais” da forte represión franquista que sufriu esta zona e á nena tocoulle unha infancia de miseria moral e material, paliada pola familia ben singular que a recibía. Seus pais, contra o que xa era case habitual pero ía en aumento, mantivérona na lingua e na cultura dos seus, eles que coñecían ben a outra. É ese un dos galanos máis importantes que recibiu. O segundo, foi seu irmán Ovidio, catro anos máis novo. Ambos viviron a experiencia que hoxe chaman  home schooling. El non pisou a escola e ela saíu no primeiro ou no segundo curso, dato que eu, aquela nena, desexo establecer. Ausentes da escola, aprendemos no faiado con libros e unha imprentiña para escribir  e a colaboración dos contos alugados na librería PAHE. Na xastrería, canda o oficio familiar, mergullábanse na vida do complexo e ricaz mundo relatado día a día por unha clientela múltiple e fluínte que facía de cada feira unha festa. O terceiro regalo foi iniciar o bacharelato aos 13 anos, compaxinando a Academia de Don Jaime co traballo de oficiala do taller. Debo agradecer hoxe e aquí a intervención impagable da Sra. Carme do Ferreiro da Feira que me dixo unha tarde de setembro, ao ir recoller unha cesta de pan que nos cocían no seu forno público: “Ti vales moito para estudar. Pídelles a teus pais que te manden”.  Díxeno á volta e sorprendéronse moito. Miña nai foi xa desde o día seguinte –a data de aniversario das dúas- a gran valedora e conseguímolo co esforzo compartido por toda a familia. Mestra xa, aos case 21 anos, mandáronme a Vilaver como interina. Alí abrín as alas para voar persoal e profesionalmente, pois acababa de pasar dun oficio que sabía á perfección a outro para o que a penas me prepara a Escola de Maxisterio de Lugo.

Nos montes de Ancares confirmei a vocación de pertencer  plenamente ao país, inda que escolarizara en castelán como nos viña imposto. Non obstante, a lingua volvía á normalidade ao botar os pés fóra da escola para vivirmos todos naquela cultura milenaria que Cervantes e a contorna conservaron ata moi tarde polo desleixo das administracións que nos mantivo incomunicados. Deloutro lado do Navia, agora en Quintá de Cancelada, acabei de me instruír en todo o que non me ensinaría a Universidade -na que xa estudaba outravolta por libre- porque precisaba ancorar ben os pés na terra dos meus. Alí nacín tamén como escritora publicando despois no 1972 o primeiro libro. Daquela xa traballaba en Armesto, pero vivía na casa de Becerreá. Ese mesmo ano, vendo o absurdo que era falar nunha lingua e escribir noutra, iniciei a aprendizaxe do galego escrito para normalizar a miña vida. No ano 1975 trasládome á cidade e xa impartín clase voluntaria de galego, ao abeiro da Lei Villar Palasí do ano 1970, nun colexio de Ferrol, onde impartín xa clase da 2ª Etapa de E.X.B. Cando se fixo obrigatoria na escola en 1979, dediqueime plenamente ao ensino da lingua e da literatura galegas ata a prexubilación no IES Xelmírez I de Santiago no ano 2001.

Se vós me honrades cunha distinción tan importante para min, eu tráiovos a ofrenda do que lles debo aos Ancares.

-Débolles poder estudar, pois as súas xentes déronme esa posibilidade por seren clientela da xastrería. Meus pais pedíronme que non esquecera isto e quero así manifestalo hoxe en honra deles.

-Débolles posuír unha lingua riquísima en vocabulario, xiros e recursos expresivos que pouca xente ten hoxe tan viva e operativa para a literatura e a comunicación.

-Débolles ser poeta e ter o pouso dun mundo narrativo do que levo publicado cousas e do que estou tirando nestes momentos.

-Débolles ter un reino encantado no que situar contos e poemas infantís que empecei a escribir para que os nosos nenos tiveran libros na lingua que quixemos que falasen sendo urbanos sen contacto permanente co mundo rural.

-Débolles ter participado dunha singular cultura con medios de vida ligados a valores de ecoloxía e de cooperación que hoxe empezan a ser arqueoloxía e contidos etnográficos que van agacharse aos libros. Neste mundo que compartín coa miña xente baseo moitas das columnas de prensa que escribo desde 1992. O catedrático de Historia Moderna da USC e académico da RAG, Pegerto Saavedra, maniféstame frecuentemente o seguimento gozoso que fai destes temas e a petición de que lles dedique máis tempo, porque a Galicia antropolóxica que aínda latexa aquí non debe pasar ao olvido, cando menos nas xeracións do inmediato futuro.

Se a patria da persoa é a súa infancia, aquí está a miña patria, inda que manteña relacións de veciñanza e pertenza cos concellos de Rianxo e Santiago de Compostela, e de amor conxugal coa Terra Chá. Esa infancia durou 35 anos de aprendizaxe que empezou na nacenza e acabou na asunción plena dun país normal, cuxa lingua é normal dentro dunha cultura normal, propia e irrepetible canda todas as do mundo e solidaria con elas.

É o meu desexo dedicarlle este premio a quen comparte comigo a vida e os ideais xa vai para 42 anos, o escritor Xesús Rábade Paredes, que me acompaña. E tamén agradecerlles moi especialmente a Ovidio e Alicia, os meus irmáns, que sigan sendo o forte lazo familiar que me ata á vila.

Reitero o meu agradecemento ás alumnas e alumnos que recitaron poemas dos poemarios Festa do corpoNas hedras da clepsidra durante este acto. Fago outro agradecemento extensivo ás persoas presentes neste acto, a toda a comunidade educativa e aos Concellos da Comarca, desexándolle a este IES, que se revela como un foco irradiador de cultura, moitos éxitos na frela de traballar pola normalización dunha terra que só será ela se se asume e mantén a súa lingua milenaria, esa “lingua dos avós que temos mortos”, adaptándoa ás innovacións que vaian vindo, mais sen deixarse asoballar por elas nin por ningún outro idioma que, en ningún caso, é superior ao propio.

Helena Villar Janeiro (09-06-17)

 

 

 

 

 

 

 

DO NACEMENTO AO DÍA MUNDIAL DA POESÍA

A poesía foi a primeira expresión literaria de todas as culturas. A función creativa da lingua naceu  para cantar o que pasaba na pequena contorna na que os primeiros grupos humanos empezaban a desenvolverse. Os fenómenos que asustaban, os feitos que apaciguaban, a experiencia emocional que empezaba a acumularse, os cambios da terra nas estacións, o nacemento e a morte, todo precisaba unha voz xa liberada da pura animalidade. Os aspirantes a humanos deixaron de berrar e de laiarse como única expresión con sons larínxeos e crearon a comunicación simbólica coa voz articulada dedicándose a cantar as cousas, porque inda non as sabían contar e menos facer reflexións pausadas. Tamén había que transmitir o legado experiencial para que non acabara coas persoas e coas xeracións. E de aí naceu a necesidade de buscar fórmulas que permitisen gravar e aprender coa maior fidelidade os contidos que serían perfeccionados e aumentados polas xeracións que se facían cargo daquela memoria inda tinxida coa maxia que conservará a infancia de todos os tempos. Cada pobo foi desenvolveundo a lingua e buscando unha forma de coutar este pensamento rítmico para que fose máis doado de recordar e de repetir. Os marcos podían ser paralelismos, combinación de forzas e lonxitudes silábicas, concordancias de sons e de cadencias… E xa creado o molde propio, puideron ilo enchendo coas fantasías que explicasen todo o que lles foi axiña perceptible: o ben e o mal, a vida e a morte, a grandeza e a derrota, a recompensa e a venganza, o amor e o desamor, … E foron nacendo heroes e heroínas que sostivesen as esperanzas ou que metesen medo, os vencedores das batallas, a orixe humana na grandeza dos deuses, os deuses vingadores das ansias de grandeza dos humanos, as forzas animadas da natureza, os premiadores e os castigadores que puidesen manter os pobos unidos ou enfrontados… As orixes da humanidade non puideron ser doadas e o espírito de loita e permencia había que desenvolvelo e alimentalo coa luz e coa forza daquela palabra mítica, chea de ritmo e creatividade, forzada a expresar as emocións de forma ben distante á comunicación habitual.

Esta forza inda pode mover o mundo para facelo mellor, máis habitable e máis solidario na manifestación da súa diversidade e na libre circulación de ideas. Como tal ben, foi considerada pola UNESCO cando promoveu en 1999 un día para a súa celebración, o 21 de marzo, coincidindo co inicio da primavera que, no hemisferio norte, anuncia o rexurdir da vida tras do letargo invernal. O principal obxectivo desta acción é apoiar a diversidade lingüística e dar oportunidade ás linguas ameazadas de ser vehículo de comunicación artística nas súas comunidades, promovendo o ensino da poesía facendo dela unha vía de expresión que lles permita transmitir os seus valores e reafirmarse na súa identidade restablecendo o diálogo poético co resto das manifestacións artísticas, como o teatro, a danza, a música ou a pintura.

Publicado en El Correo Gallego (24-03-17)
 

OS TERCEIROS OLIMPÍCOS

OUTRAS OLIMPÍADAS

Nos Xogos Olímpicos de Rio de Janeiro –os xornalistas do deporte non dan pronunciado un nome tan difícil, porque non está en inglés- atletas e deportistas do mundo rememoraron aqueles  Xogos da Grecia antiga en honra aos deuses maiores do Olimpo, que se celebraban cada catro anos. Olimpíada era esa unidade de tempo que mediaba entre os Xogos físicos nos que os participantes, que eran só varóns que se mostraban espidos, lucían as habilidades da súa musculatura. Mentres duraban había tregua para os celebrar en paz. En Grecia cultivaban o corpo canda a mente uns privilexiados que pertencían á minoría libre masculina e este cultivo dual facíaos máis libres e útiles tamén, pois aqueles corpos podían desempeñar unha función social se fixese falta poñer o adestramento e a forza ao servizo da consecución dun ben común. O nome dunha das probas olímpicas recorda a fazaña do soldado Filípides que foi correndo desde Maratón a Atenas (42 Km) para anunciar a tempo a vitoria sobre os persas e que as atenienses non sacrificasen as nenas antes de que o fixeran os inimigos se resultaban gañadores, tal como tiñan anunciado que farían. O cristianismo tildou aqueles Xogos de pagáns, mais a sociedade moderna restableceunos dándolles entrada ás mulleres e facendo outras substanciais modificacións que requería o paso dos séculos. Unha das modificacións é ben triste, pois deixaron de ser un cese de hostilidades porque o mundo ampliou os horizontes e a liorta é unha desgraza perseverante. Hogano, mesmo no país organizador as protestas contra os propios Xogos foron moi ostensibles, interrompendo o paso da tocha olímpica con numerosas manifestacións nacidas de causas diversas pero todas relacionadas co gran descontento social xerado polo gasto dun diñeiro público que o país non ten para paliar as necesidades elementais de gran parte da súa cidadanía.

NAUFRAXIO

Fóra do territorio acolledor, o mundo segue coas súas voltas e co efecto devastador das guerras a gran escala, das migracións que ocasionan e do rechazo que estes movementos humanos reciben. Hai moito esforzo de superación dos conflictos e de xenerosidade para ayudar a resolver as súas consecuencias. E se os Xogos teñen unha réplica Paralímpica para atletas con certas discapacidades físicas, nacidos como un pequeno evento británico cos veteranos da Segunda Guerra Mundial marcados nos seus corpos, quizabes fose hora de crear unha terceira modalidade para premiar o exercicio de risco dos que precisan salvar a vida e os que lles axudan a conseguilo. Esta nova modalidade promovería o trato igualitario dos atletas do esforzo pola supervivencia e dos atletas profesionais que traballan co corpo sen outra finalidade que o seu cultivo. As redes sociais, fenómeno de influencia insoslaiable, foron mostrando día a día eses deportistas que nadan pelexando con perigo de morte, que marchan cos pés envolveitos en trapos porque o calzado non resiste tantos quilómetros e que apagan os nosos lumes.

OLÍMPICOS

Texto publicado en El Correo Gallego (27- 08-16)

PINTANDO CON PALABRAS

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Tras da xeiteira

colócanse a ilusión

e a fantasía.

A miña experiencia como fotógrafa artística iníciase no álbum “Os soños da marquesa”, do que colgaba en Facebook unha imaxe diaria. Buscaba creación plástica similar á da pintura traballando con diferentes formas, colores, texturas e maleabilidades para obter resultados distantes da imaxe orixinal: reflexos de auga, madeiras recéns serradas, nós de raíces ao aire, cortizas, lixo doméstico, follas e flores vivas e secas, areas e elementos mariños…

O seguimento da artista plástica María Maza animábame desde Zaragoza cos seus comentarios. Co álbum pensaba facer unha exposición, despois fragmentada. Para esa exposición María Maza escribiu un texto do que entresaco parágrafos: “¿Cómo una escritora se arroja a un mundo casi desconocido como la fotografía? Quizás las pistas las encontremos en los haikus que publica puntualmente, trayendo al mundo de lo sensible sus reflexiones acerca de la naturaleza íntima del mundo. (…) Una psicodelia pura, infinita -entendiendo psicodelia como manifestación del alma-, que paso a paso nos invita a redefinir la poética de lo ordinario, a aplicar una nueva óptica que narre la sensualidad con la que Villar Janeiro nos acerca a la vida. (…) Es como si Helena hubiera reescrito los libros de Paracelso con lápices de colores. (…) He de confesar que durante este tiempo he estado esperando con ansia el regalo para los ojos de las fotos de Helena, cada noche, sigilosamente, en la distancia 2.0 -que es la distancia salvable y únicamente física-.

Despois xa escribín haikus sobre imaxes con interese especial polas augas que mesturan formas e volumes, realidades e espellismos, luces e sombras. O porto Rianxeiro de Setefogas multiplica perfís, confunde dimensións e posturas nunha fonte de gozo para a fotógrafa serodia que ama o abstracto, a polisemia dos contornos e a resemantización das imaxes. A poeta pasa alí horas mirando eses cambios e levando as sensacións tamén cambiantes ás delicadas formas do haiku.

SANYO DIGITAL CAMERA

Pechos os ollos,

mergúllanse os cabelos

por entre as ondas.

Publicado, con seis fotografías e cadanseu haiku, en Grial, Revista Galega de Cultura, nº 210, abril, maio, xuño 2016, sección “Creación”.

 

 

 

 

 

HOMENAXE A PEPE CHAO REGO

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Palabras pronunciadas na inauguración do IX Hectómetro Literario, dedicado a Xosé Chao Rego no “Paseo dos Soños” (Vilalba, 19 de xullo de 2014)

Para falar de Pepe Chao teño que remontarme a 1979, ano en que o coñecín aquí en Vilalba e nos levou á Chouzana. Alí preparabamos a miña participación da I ROMAXE DE CRENTES CRISTIÁNS na que se ían introducir novidades litúrxicas que incidirían na miña fe devota e tradicional. Ía ter a sorte de representar a Galicia na celebración eucarística onda o cura Raña e unha canción de roda de O libro de María sobre o conde de Fenosa, que Suso e eu fixeramos para a nena –o único conde que coñezo, dixera Suso- co asulagamento de lugares e vilas de Galicia como protagonista, sería o canto coral do Ofertorio.

“A casa de Chouzana”

Igual que na pasaxe de Emaús,
ía eu cara a Chouzana cun Xesús escondido
en solemnes roupaxes e pregos de artificio.

Alí Pepe espurgábamo da metáfora escura
e tomaba o sentido que perdera
nos libros alterados.

Eu sentíao entre nós,
que viña presidir a mesa da palabra
nunha liturxia viva en fraternal convivio
falando a nosa lingua,
sentindo a nosa chuvia,
a calor ou o frío.

Tamén estaba no verdor dos nabos
ou no esplendor do trigo,
na caída das follas
e no espido.

Dicía un “ecce mulier” tremecente
e contaba comigo
para ir falar da nova ao pedregal de Irima,
nacencia do pai Miño
e devolver aos crentes
a frescura do rito.

A casa da Chouzana
o mesmo que Emaús, é lugar bíblico.

Hoxe quero falar aquí coa voz deste poema datado nunha etapa importante das nosas vidas. Vai falar a muller como muller, ademais da amiga. Pepe Chao contou con todo o marxinal dunha Igrexa desfasada no tempo para elevalo á normalidade relixiosa: as mulleres, os homosexuais, a lingua dominada, a nación negada e o medio natural do que formamos parte. Foi un faro encamiñando a moita xente que agardabamos algo nunha época que fixo cambiar cousas, aínda que non todas nin como quixeramos. Pero aí estivo a súa voz, moi particular, entre outras moitas voces imprescindibles para unha reflexión actualizadora do Evanxelio. As mulleres debémoslle moito a esa xeración de “Encrucillada” que el axudou a construír.

Pero fago tamén aquí a conmemoración dun aspecto do traballo de Pepe Chao que é moi de salientar: a súa pedagoxía como ensinante duna lingua problematizada nun centro no que a súa presenza de uso era meramente testemuñal, o Instituto Rosalía de Castro de Santiago. Traio comigo, como adhesión a este acto, a palabra dunha das súas alumnas, aquela María do Cebreiro que coñeceu tan meniña cando el e o Suso opositaban xuntos a profesores: “Lembro o seu aire máis franciscano que apostólico entre as mesas de formica do Rosalía e a súa convicción (que comparto plenamente hoxe xa máis consciente) de que a aprendizaxe de calquera lingua se debe basear na motivación. Pepe Chao traballaba aí onde a política lingüística aínda falla e creo que entre o seu alumnado fixo moito máis ca esta pola valoración do galego como un patrimonio de todos e non únicamente dos que o falabamos na casa”. Esta valoración é compartida totalmente por seu irmán, Abelardo, e estou segura de que representa o sentir de moitísima xente que lle pasou polas mans.

Parabéns, Pepe, e grazas por tantas cousas importantes que trouxeches ás nosas vidas.

 

RIANXO, VILA DE LIBROS (PREGÓN DA FEIRA DO LIBRO, 2015)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Rianxo acolle outro verán a Feira do Libro. Sexan benvidos os ilustres visitantes que as librerías nos achegan na súa actividade transeúnte. Grazas a libreiras e libreiros, os libros, fonte de soños, respostas e saberes, abandonan os locais especializados e asómanse ás rúas e prazas para ser visitados en espazos lúdicos e levados ás casas como un dos mellores bens culturais da humanidade. As librerías recórdannos así que son bens apetecibles de mercado. Nesta actividade, colaboran tamén editoriais, e autores e autoras que veñen presentarnos o seu labor. Sexan tamén ben chegados.

Como escritora e usuaria dos libros, debo agradecer á Federación de Libreiros e Libreiras de Galicia o terme convidado a pronunciar estas palabras. Tamén ao Concello por ter incorporado esta feira como servizo á veciñanza. A vila de Rianxo pode gabarse, de xustiza é recordalo, de acoller entre os establecementos comerciais a Librería Cándido, senlleira en Galicia pola súa antigüidade. Dalgún xeito ela é anfitriona desta festa da cultura e temos que lle dar os merecidos parabéns.

Os libros son un produto que homes e mulleres de diferentes sentires e saberes elaboran, en soidade ou en grupo, e entregan á industria editorial que culminará o seu traballo. Cando pasaron polas mans dos varios profesionais que interveñen na súa materialización, viaxan ao encontro da xente cheos de fantasía creadora, sabedoría acumulada en séculos, fonte para variadas aprendizaxes, ilusión para a infancia e a xente nova, apoio e acougo no vagar dos maiores, oportunidades para quen non puido deselvolver as capacidades intelectuais ou profesionais a debido tempo… Os libros en papel seguen a ser un tesouro, a pesar da competencia dixital para a lectura noutro soporte e de tantas actividades de ocio que tentan e atraen a primeira vista. Dentro dos fogares, converteranse en artífices de educación, aprendizaxe e disfrute das familias que os acollen. Porque veñen cargados de xeitos diferentes de mirar o mundo, de propostas alternativas para o noso ocio, de camiños para medrar permanentemente como individuos e seres sociais, de novas habelencias para mellorar as afeccións… Os libros satisfacen necesidades moi variadas, porque nacen do gran abano de intereses dos autores e as autoras. Por iso, é ben difícil non atopar nunha feira do libro algún que acaia ben na casa para lectura de mulleres, homes, adolescentes ou crianzas. Estes días, pasade por aquí, mirade, collede, folleade… Sempre daredes con algún que quererá quedar nas vosas mans e ser o voso compañeiro, o voso asesor, o voso amigo.

Nesta vila, de seu literaria, tiveron a orixe libros clásicos por excelencia, imprescindibles para entender como se desenvolveu a nosa cultura, e como Galicia e o seu idioma recobraron a dignidade. Parafraseando un verso da vosa canción-himno, “libriños veñen e van”. De Rianxo saíron libros a percorrer mundo. Aínda que algún se escribise fóra pola dureza do exilio co seu autor, todos teñen os pés chantados aquí. Esta foi a vila e este foi o territorio que lles tramsmitiu aos autores o pulo creador e a lingua que contribuíron a modelar, a arriquecer e a dar futuro.

Como esta é a festa dos libros, citarémolos antes que os autores: Retrincos, Os dous de sempre, As cruces de pedra na Galiza e na Bretaña, Cousas, Sempre en Galiza, Os vellos non deben de namorarse, Dos arquivos do trasno, A fiestra valdeira, De catro a catro, Escolanía de merlos…Están escritos na lingua propia do país, que tardou máis do debido en aparecer nos libros. Por iso ao valor da súa calidade e de que foron referencia para autores e autoras que viñan detrás, hai que engadir o de contribuíren a lle devolver a dignidade a un idioma que tiña negado o uso escrito. A lingua necesitaba libros para que a xente lese como falaba, para que parecese o que realmente é: unha lingua polo seu, como xa o fora. Porque na Idade Media, houbo cantigas que louvaban este mar na lingua de Rianxo, pero daquela non había libros. Estaban amanuadas en exemplares únicos que permaneceron ocultos nas vellas bibliotecas. Tras do Rexurdimento, Castelao, Dieste, Manuel Antonio e Rey Romero –todos rianxeiros de honra- foron grandes da contemporaneidade que deron vida aos libros que deixo citados. Detrás viñeron, veñen e virán, libros de investigadores, ensaístas e creadores que continúan o labor de poñer por escrito pensamentos, pescudas noutros libros e documentos, emocións e fantasías literarias. Rianxo segue a ser unha vila de libros, poque segue a ser unha vila de escritores e escritoras.

Os libros cobran todo o sentido cando alguén se entera do que din. Só aí se completa o acto de comunicación máis libre no tempo e no espazo, o que inicia quen os escribe sen saber nin para quen nin para cando nin para onde. O libro é unha ferramenta de comunicación sen tempo, que non esixe a presenza simultánea dos interlocutores, pero si un requisito para utilizalo: ter adquirida a aprendizaxe lectora, que eles axudan a perfeccionar. Para interpretar os libros e outras mensaxes escritas estendeuse a alfabetización obrigatoria. Aprender a ler é un privilexio dos países avanzados, pero non todas as persoas aproveitan a habelencia para seguila utilizando máis alá da escolaridade. Saber ler é moito máis que comparar as letras, e reproducir sílabas e palabras a unha velocidade aceptable. Non se sabe ler ata que se domina a comprensión dun texto. Pero son os textos lidos quen van xerando as medras da comprensión para enfrontarse a outros de maior dificultade. As persoas que non adquiron a aprendizaxe de ler teñen unha fenda entre o libro e a súa capacidade de comprendelo que as fai desistir de ler. Outras, a pesar de ter unha aceptable comprensión, non se achegan aos libros por non teren hábito lector, que esixe disciplina, entrega e concentración. Sexa por aprendizaxe fallida ou por falta de hábito, o índice da frecuencia lectora na sociedade galega é alarmante. En 2013, só o 55% da poboación aseguraba ler libros de forma habitual, cifra que nos deixa por debaixo da media española. E, segundo publicou este ano o barómetro do CIS, en España o 35% non le case nunca ou nunca.

¿Quen pode axudar a encher ese baleiro que queda nas persoas que non len, aínda que elas non sintan esa perda? Hai tres institucións para crear sinerxias correctoras do desaproveitamente dunha alfabetización que custa moito diñeiro á sociedade e acaba empobrecendo as persoas.

-En primeiro lugar está a escola. Que é ela a encargada de proporcionar as bases da lectura sábese desde vello. Dicían antes que a escola era para aprender a ler, escribir e as catro regras. Daquela, aprendizaxes tan simples eran moi valoradas. Hoxe percíbese a escola como rotina incorporada á nosa vida e ás veces ata é tratada con certo desprezo. A pesar do esforzo de moitos profesionais que promocionan o uso do libro e da biblioteca, a institución escolar parece que non ensina a ler para ler, senón para estudar, con cuxa planificación a curto prazo lle pon á lectura habitual data de caducidade.

-En segundo lugar, a familia. O amor ao libro, e máis cando o cómodo audivisual, o atractivo tecnolóxico e o contaxio social lle come espazo, adquírese fundamentalmente na familia. Dela saen as condutas máis estables e os hábitos mellor consolidados. As criaturas deben ver que os seus len, que na casa hai libros para lles ler contos e para que os lean. Nenas e nenos deben xogar co obxecto libro representado nos seus primeiros xoguetes e non perder nunca o contacto con el. O libro ten ventaxas sobre outras fontes de información e de lecer: a reflexión, a fidelidade da información e a esixencia de atender. As familias deben saber valorar as ventaxas do uso dos libros e crear hábitos lectores nas crianzas.

-En terceiro lugar, as institucións con capacidade para tomar decisións en política cultural. Elas deben promover o libro, moi especialmente o escrito na lingua do país, contribuíndo a que chegue ás librerías e ás bibliotecas todo tipo de libros en galego. Un informe recente da Federación de Gremios española sinala que o último libro comprado por un galego escrito na lingua propia só supuña o 4,9%, fronte ao 28,1% do que pasa en Cataluña e o 12,4% en Euskalerría. O noso libro, xa que logo, precisa accións que corrixan tan forte desequilibrio e iso esixe tomar medidas de corrección.

Pecho esta intervención lamentando un feito que me sobrecolle e espero que se remedie axiña: cada día pechan dúas librerías en España. Esta perda non só é para as librerías e os axentes da creación e a industria do libro. Nos libros que non se leron, quedan respostas razoadas ás preguntas máis elementais que pode e debe facer unha persoa civilizada: quen somos, que pasou antes de virmos nós ocupar a terra, cales foron os avances importantes da humanidade e os seus retrocesos, por que seguimos no mundo a pesar de tanta desgraza e tanta guerra, por que a humanidade repartiu tan inxustamente a riqueza, que vai pasar co planeta se seguimos abusando de. E moitas outras que deixo para a súa reflexión.

Feliz feira do libro e moitos éxitos para ela.

Rianxo, 23-07-15

11781817_1015656315135284_2317050520915535961_n