Proxección autoral das poetas galegas nas redes sociais dixitais.

Xa está á vosa disposición o traballo posdoutoral de Inma Doval “Proxección autoral das poetas galegas nas redes sociais dixitais. Aproximación a catro casos representativos: Helena Villar Janeiro, Dores Tembrás, Afra Torrado e Estíbaliz Espinosa Río”, que podedes ver no seguinte enlace https://ruc.udc.es/dspace/handle/2183/24752

IDENTIDADE AUTORIAL DE POETAS GALEGAS CONTEMPORÁNEAS NAS REDES SOCIAIS (InmaDoval Porto, 2019)

“PROXECCIÓN AUTORAL DAS POETAS GALEGAS NAS REDES SOCIAIS DIXITAIS. APROXIMACIÓN A CATRO CASOS REPRESENTATIVOS: HELENA VILLAR JANEIRO, DORES TEMBRÁS, AFRA TORRADO E ESTÍBALIZ ESPINOSA RÍO

Autora: INMA DOVAL-PORTO

(Entrevista a Helena Villar Janeiro)

  1. Cando e como comeza a túa presenza na rede e que se mantén daquel inicio?

Quizabes sexa de interese considerar que veño traballando con PC desde 1989 e que estou conectada á rede desde 1996. Participei como opinante nas primeiras plataformas, polo tanto tiña xa iniciado un xeito de comunicación que desembocaría na publicación dixital de textos. Inaugurei o blogue TIRAR DO FÍO (2010), entrei en Facebook (2011) e finalmente en Twitter (2014). Non participo de Instagram, inda que o meu traballo fotográfico-literario poida parecer moi acaído para esa rede. Hai, polo tanto, un longo camiño de escrita que se foi arriquecendo con imaxes incorporadas ao texto.

  1. Utilizas ou utilizaches pseudónimos nos teus perfís?

Nos foros si empreguei pseudónimo, un nome e apelido familiar co que me sinto moi identificada. Como escritora, quizabes por estar sempre exposta ao público non considero oportuno andar de incógnito. Así que nos meus perfís aparece o meu nome.

  1. Cal é o obxectivo principal da túa presencia nas redes sociais dixitais? Estableces diferentes usos para cada plataforma?

Creo que a razón pola que entrei nelas foi vir para nunha pequena aldea con relacións sociais máis limitadas que nunha vila ou cidade. Unha vez dentro do mundo virtual, comprobei as posibilidades que podían darlle á escritora. Por outro lado, coincide este feito co interese pola fotografía, posiblemente  a miña última paixón creativa  porque xa ando polo III Acto da peripecia vital. A combinación de imaxe e texto é oportuna nestas plataformas, así que naceron experiencias novas: poesía mínima, minirrelato e inda micropoesía con fotografía á que lle incorporo efectos 3D. Non sei se chegarei ao vídeo, pero non lle atopo demasiado interese, porque me gusta que o texto permaneza como tal.

En canto aos usos, preferentemente publico en Facebook  na páxinas persoal –onde son unha cidadá activista e comprometida con diversas causas, inda que tamén  escritora- e  profesional, que dedico exclusivamente á literatura. Non abandono o blogue no que deixo artigos, entrevistas e outros textos  por ter posibilidade de recuperalos con pouco esforzo. O Twitter úsoo máis como medio de información que de expresión, pero tamén deixo alí os “micropoemas”.

  1. Coidas a túa imaxe nelas?

-A imaxe –non só a física, senón a integral extensible ao traballo- procuro coidala, sobre todo porque teño a pretensión de ser, dalgún xeito, educadora social. Ser pedagoga vén imprimir carácter a toda a túa proxección. Oxalá que non se note o esforzo que fago para que así sexa.

  1. Consideras que existe unha fenda de xénero na publicación en papel, e de ser así, pensas que se perpetúa, ou se minimiza nas plataformas dixitais?

-Se nalgunha actividade estamos hoxe a conseguir algo que se pareza á igualdade cos homes é na literaria. Outra cousa era cando empecei a publicar, que eran tempos vedados para  a maioría de nosoutras. E creo que esta tendencia é visible no que se edita en papel tanto como no que se edita en dixital.

  1. Participas nalgún proxecto colectivo en internet focalizado á difusión de escrita contra-hexemónica?

-Adoito andar  por libre, inda que non me limito deliberadamente. Se son chamada para algo, xeralmente acudo voluntariosa, pero sempre en cousas puntuais.

  1. Funcionan estas redes como fío interxeracional?

-Creo que si. E, a xulgar pola xente que me segue e fai patente o seguimento, teño representantes de todas as idades.

  1. Primeiro foron os twittpoemas, recentemente xurdiu o boom da Instapoesía e neste momento hai una gran cantidade de poetas que publican as súas creación nas redes sociais virtuais. Que opinas deste fenómeno? Podería unha poeta chegar a ser “influínte”?

-Toda creación debe ser ben recibida, pois é un acto xeneroso e necesario. Sen dúbida, a literatura nas redes ten as súas esixencias, como a brevidade. Ao meu ver, nada substituirá un libro de poemas sobre papel porque é un soporte que permite a pausa, a reflexión, o pracer intelectual e o gozo de varios sentidos. En canto á palabra “influínte” non a podo relacionar coa literatura como arte, senón como produto comercial ou como fenómeno máis superficial e efémero. A influencia que pode ter unha escritora debe ser algo que non se colleita no momento e que pervive.

  1. Favorecen as plataformas sociais virtuais a hexemonización das linguas de poder ou benefician a comunicación creativa en linguas periféricas?

-Creo que potencia os dous fenómenos e oxalá esta contraposición logre un equilibrio que é desexable. Por un lado, hai quen se rende ante os “grandes idiomas” por crer que  así se chega máis lonxe, o que non deixa de ser unha pretensión lexítima pero utópica a meu ver. Por outro lado, posibilita unha superación de espazos para linguas máis restrinxidas e  actúa como un apoio normalizador ao que eu non me podería negar nunca. De feito, publico todo en galego, mesmo as intervencións nos fíos que hai na nosa competidora máis frecuente –o castelán-, que poucas fago. Creo que isto tamén contribúe ao respecto polo distinto, ao aprezo polas diversas culturas que poden convivir nun Estado no que, cando menos, tres das súas linguas son irmás, e polo tanto, de doada comprensión.

  1. Diminúe a instantaneidade destas plataformas o pouso e madurez das creacións poéticas que nela presentas? Meditas o que publicas ou estableces unha diferencia entre o que está no ciberespazo e o que logo é editado en papel?

-Cando falaba de coidar a imaxe tamén quería dicir isto: fago un traballo diferente polas esixencias do medio –a brevidade-, pero pensado como parte integral da miña obra. O ano pasado Alvarellos editoume “Poesía Mínima. Minimal Poetry” cunha selección de haikus que foran publicados nas redes, onde el os coñeceu. A escritora é a mesma e o traballo non pode facer abrir fenda no que eu considere que lle aporta cualidade.

  1. Umberto Eco censurou estas plataformas, ás que denominou como “a invasión dos necios” por permitir opinar a calquera persoa, con ou sen coñecemento. Que opinas sobre esta afirmación? Poden chegar a substituír o papel da crítica especializada?

-Eco é moi intelixente e, polo tanto, atina no que di. Pero hai algo moi testán, que é a realidade. As redes están aí e non se lles poden dar as costas. Eu non desprezo estas plataformas, porque as constitúe a xente, a mesma xente que forma a sociedade. Sei que os xuízos que se fan nelas son máis ou menos atinados segundo a preparación de quen os faga, pero permiten unha difusión e un goce da arte que se perdería doutro modo. O que máis me asusta como creadora non é o que poidan opinar sen máis, senón que se usen para agasallar con votos decisivos por petición para outorgar algún premio ou axuda de calquera tipo. Paréceme un abuso de poder dos números,  unha corrupción máis das que enchen o noso tecido social. Os premios que se outorgan por este medio creo que deberían repensarse, porque non é o procedemento adecuado, senón unha perversión dos mesmos.

  1. As poetas teñen a palabra, mais agora a palabra transfórmase en imaxe que se enche de contido. Afastan estas plataformas o poema da textualidade?

-En certa maneira danlle unha nova dimensión e a arriquecen matices. Calquera apoio artístico que se lle engade a un texto réstalle pureza, pero non significa que lle faga desmerecer, sempre que ese apoio sexa acaído. Na miña experiencia de traballar con texto e fotografía a mensaxe adoita ir tan enfurcada que moitos poemas non son comprensibles sen a imaxe ou, cando menos, significarían outra cousa.  Pero están feito con esa intencionalidade interactiva deste que nacen.

  1. Hai persoas que crean contas co nome de celebridades, asumes ese risco? Tiveches que bloquear a alguén nas túas contas?

-Tal como dicía polos pseudónimos, traballo co nome á vista. Como escritora, é dicir, en publicacións creativas, nunca tiven problemas de bloqueo, inda que si me teño desfeito dunha persoa moi resabida que me viña dando leccións sobre haikus que chegaron a cansarme despois de responder varias veces con cortesía. Porque traballo o máis axustada que podo ao seu espírito, pero non renuncio a enraízalos na cultura occidental do século XXI, como teñen feito moitos dos grandes poetas do mundo.  Nos espazos que ocupo como cidadá si que tiven que bloquear a algunhas persoas por motivos ben diversos.

  1. Nalgunha ocasión pensaches en abandonar as redes? Que consideras que perderías?

-Non sei se hai alguén que as frecuente que non pensase nalgún momento en abandonalas. Mesmo hai quen o consegue. Sen embargo, eu son sabedora de que lles debo moito estímulo para crear doutra maneira e supoño que seguirei no mesmo empeño con maior ou menor presenza.

  1. Na túa opinión, poderían estas plataformas axudar a fornecer a escrita de autoría feminina e galega dun tecido colectivo de empoderamento que axude a desprazar un discurso hexemónico, quizais, demasiado patriarcal?

-Teño moi claro que as mulleres debemos estar presentes en todas as plataformas e actividades ocupando o noso lugar, porque non podemos perder posibilidades de visibilización nin de  manifestármonos como seres plenos  con capacidade para cambiar un mundo no que inda non participamos o suficiente como para nos ser atribuíbles os seus males. Pola contra, coa nosa liberación cívica e social virá tamén unha liberación complementaria masculina que mellorará as relacións humanas a todos os niveis así como un goberno máis equitativo do planeta e dos seus recursos.

07/02/2019

PRESENTACIÓN DE “O LIBRO DOS LIBROS”

A convalecencia dunha pequena intervención ocular non me permitiu estar este serán na presentación de “O libro dos libros”, un volume de relatos que publicou a Editorial Galaxia (2018) no que tiven a honra de participar con narradoras e narradores de diferentes xeracións e estilos, e que resulta unha significativa polifonía arredor do mundo do libro, das bibliotecas, da literatura, das librerías…, é dicir, de todo o que o título suxire.

O acto foi pensado para facer unha pequena presentación do traballo de cada participante presente (Marilar Aleixandre, Andrea Barreira, Antón Riveiro Coello, Rosalía Fernández Rial) e un debate arredor do enunciado “Onde vai o relato?”  Non podendo estar na Librería Couceiro de Santiago como quixera, práceme “tirar do fío” para deixar unha reflexión sobre ambos aspectos, inda que teña xa perdida a riqueza do contraste. Así pois, o meu relato, “Evolucións”, é un tributo a don Ramón o Libreiro, que tiña en Becerreá o único espazo público promotor de cultura mediante o aluguer de cómics, contos, e novelas rosa e do Oeste. A narradora vai contando a transformación que fixeron dela as letras, desde esta lectura de alugar da infancia á literatura, a través de dous libros atopados na casa e posteriormente de dúas adquisicións persoais na xuventude, transformación paralela á que  traerá como sultado na vila a desaparición do espazo triangular de traballo que demarcaba a librería coa súa propia desaparición, a da albardería, do surtidor de gasolina e do reloxeiro.

Verbo da pregunta directoa sobre o relato podemos darlle dúas dimensión: onde está e cara onde camiña. O relato é, xunto coa poesía, o subxénero narrativo máis de noso. O desenvolvemento da prosa galega fíxose a través de grandes relatistas: Castelao, Dieste, Fole, Cunqueiro, Blanco Amor… Sen embargo, parece non espertar hoxe tanto interese entre as narradoras e narradores, que prefiren a novela como expresión dos seus diferentes mundos e proxectos. Cara onde camiña o relato? Eu augúrolle unha re-conquista de terreo, non só porque non debamos deixar esmorecer o que nos é máis propio, senón tamén porque se presta a unha lectura rápida e completa, feito que se avén aos condicionantes espazo-temporais que lle impón ao feito de ler a sociedade tal como a desenvolvemos.

DISCURSO DE RECEPCIÓN DO “IV PREMIO IES DE BECERREÁ Á PROMOCIÓN DA LINGUA E A CULTURA GALEGAS NA COMARCA DOS ANCARES

Director do IES, concelleiro de Cultura, miñas amigas galardoadas no outro apartado, coordinadora do ENL, representante da ANPA no Consello Escolar, profesorado, alumnas e alumnos:

Grazas por esta distinción que eu valoro moito, como non podía ser doutro xeito. Permitídeme que traia de Rianxo a cita dun parágrafo de Castelao do retrinco “Sabela”, que cambiando o que haxa que cambiar, ten moito que ver co que eu sinto aquí entre vós:

“A miña vila quixo agasallarme e alá fun eu. Desembarquei baixo o estrondo das bombas entre o entusiasmo dos vellos amigos, que acugulaban o peirán e a ribeira. O azougamento non me deixaba camiñar, e se sodes sentimentais comprenderedes a miña emoción, porque a vila natal non é coma tódalas vilas”.

En 1940 nacía nesta vila a filla de Abelardo, que mellorara a aprendizaxe do oficio herdado de xastre en Madrid, e de Elvira, que levaba 11 anos en Euskadi onde traballara de modista para Balenciaga. Soaban inda tambores de guerra e os “ais” da forte represión franquista que sufriu esta zona e á nena tocoulle unha infancia de miseria moral e material, paliada pola familia ben singular que a recibía. Seus pais, contra o que xa era case habitual pero ía en aumento, mantivérona na lingua e na cultura dos seus, eles que coñecían ben a outra. É ese un dos galanos máis importantes que recibiu. O segundo, foi seu irmán Ovidio, catro anos máis novo. Ambos viviron a experiencia que hoxe chaman  home schooling. El non pisou a escola e ela saíu no primeiro ou no segundo curso, dato que eu, aquela nena, desexo establecer. Ausentes da escola, aprendemos no faiado con libros e unha imprentiña para escribir  e a colaboración dos contos alugados na librería PAHE. Na xastrería, canda o oficio familiar, mergullábanse na vida do complexo e ricaz mundo relatado día a día por unha clientela múltiple e fluínte que facía de cada feira unha festa. O terceiro regalo foi iniciar o bacharelato aos 13 anos, compaxinando a Academia de Don Jaime co traballo de oficiala do taller. Debo agradecer hoxe e aquí a intervención impagable da Sra. Carme do Ferreiro da Feira que me dixo unha tarde de setembro, ao ir recoller unha cesta de pan que nos cocían no seu forno público: “Ti vales moito para estudar. Pídelles a teus pais que te manden”.  Díxeno á volta e sorprendéronse moito. Miña nai foi xa desde o día seguinte –a data de aniversario das dúas- a gran valedora e conseguímolo co esforzo compartido por toda a familia. Mestra xa, aos case 21 anos, mandáronme a Vilaver como interina. Alí abrín as alas para voar persoal e profesionalmente, pois acababa de pasar dun oficio que sabía á perfección a outro para o que a penas me prepara a Escola de Maxisterio de Lugo.

Nos montes de Ancares confirmei a vocación de pertencer  plenamente ao país, inda que escolarizara en castelán como nos viña imposto. Non obstante, a lingua volvía á normalidade ao botar os pés fóra da escola para vivirmos todos naquela cultura milenaria que Cervantes e a contorna conservaron ata moi tarde polo desleixo das administracións que nos mantivo incomunicados. Deloutro lado do Navia, agora en Quintá de Cancelada, acabei de me instruír en todo o que non me ensinaría a Universidade -na que xa estudaba outravolta por libre- porque precisaba ancorar ben os pés na terra dos meus. Alí nacín tamén como escritora publicando despois no 1972 o primeiro libro. Daquela xa traballaba en Armesto, pero vivía na casa de Becerreá. Ese mesmo ano, vendo o absurdo que era falar nunha lingua e escribir noutra, iniciei a aprendizaxe do galego escrito para normalizar a miña vida. No ano 1975 trasládome á cidade e xa impartín clase voluntaria de galego, ao abeiro da Lei Villar Palasí do ano 1970, nun colexio de Ferrol, onde impartín xa clase da 2ª Etapa de E.X.B. Cando se fixo obrigatoria na escola en 1979, dediqueime plenamente ao ensino da lingua e da literatura galegas ata a prexubilación no IES Xelmírez I de Santiago no ano 2001.

Se vós me honrades cunha distinción tan importante para min, eu tráiovos a ofrenda do que lles debo aos Ancares.

-Débolles poder estudar, pois as súas xentes déronme esa posibilidade por seren clientela da xastrería. Meus pais pedíronme que non esquecera isto e quero así manifestalo hoxe en honra deles.

-Débolles posuír unha lingua riquísima en vocabulario, xiros e recursos expresivos que pouca xente ten hoxe tan viva e operativa para a literatura e a comunicación.

-Débolles ser poeta e ter o pouso dun mundo narrativo do que levo publicado cousas e do que estou tirando nestes momentos.

-Débolles ter un reino encantado no que situar contos e poemas infantís que empecei a escribir para que os nosos nenos tiveran libros na lingua que quixemos que falasen sendo urbanos sen contacto permanente co mundo rural.

-Débolles ter participado dunha singular cultura con medios de vida ligados a valores de ecoloxía e de cooperación que hoxe empezan a ser arqueoloxía e contidos etnográficos que van agacharse aos libros. Neste mundo que compartín coa miña xente baseo moitas das columnas de prensa que escribo desde 1992. O catedrático de Historia Moderna da USC e académico da RAG, Pegerto Saavedra, maniféstame frecuentemente o seguimento gozoso que fai destes temas e a petición de que lles dedique máis tempo, porque a Galicia antropolóxica que aínda latexa aquí non debe pasar ao olvido, cando menos nas xeracións do inmediato futuro.

Se a patria da persoa é a súa infancia, aquí está a miña patria, inda que manteña relacións de veciñanza e pertenza cos concellos de Rianxo e Santiago de Compostela, e de amor conxugal coa Terra Chá. Esa infancia durou 35 anos de aprendizaxe que empezou na nacenza e acabou na asunción plena dun país normal, cuxa lingua é normal dentro dunha cultura normal, propia e irrepetible canda todas as do mundo e solidaria con elas.

É o meu desexo dedicarlle este premio a quen comparte comigo a vida e os ideais xa vai para 42 anos, o escritor Xesús Rábade Paredes, que me acompaña. E tamén agradecerlles moi especialmente a Ovidio e Alicia, os meus irmáns, que sigan sendo o forte lazo familiar que me ata á vila.

Reitero o meu agradecemento ás alumnas e alumnos que recitaron poemas dos poemarios Festa do corpoNas hedras da clepsidra durante este acto. Fago outro agradecemento extensivo ás persoas presentes neste acto, a toda a comunidade educativa e aos Concellos da Comarca, desexándolle a este IES, que se revela como un foco irradiador de cultura, moitos éxitos na frela de traballar pola normalización dunha terra que só será ela se se asume e mantén a súa lingua milenaria, esa “lingua dos avós que temos mortos”, adaptándoa ás innovacións que vaian vindo, mais sen deixarse asoballar por elas nin por ningún outro idioma que, en ningún caso, é superior ao propio.

Helena Villar Janeiro (09-06-17)

 

 

 

 

 

 

 

DO NACEMENTO AO DÍA MUNDIAL DA POESÍA

A poesía foi a primeira expresión literaria de todas as culturas. A función creativa da lingua naceu  para cantar o que pasaba na pequena contorna na que os primeiros grupos humanos empezaban a desenvolverse. Os fenómenos que asustaban, os feitos que apaciguaban, a experiencia emocional que empezaba a acumularse, os cambios da terra nas estacións, o nacemento e a morte, todo precisaba unha voz xa liberada da pura animalidade. Os aspirantes a humanos deixaron de berrar e de laiarse como única expresión con sons larínxeos e crearon a comunicación simbólica coa voz articulada dedicándose a cantar as cousas, porque inda non as sabían contar e menos facer reflexións pausadas. Tamén había que transmitir o legado experiencial para que non acabara coas persoas e coas xeracións. E de aí naceu a necesidade de buscar fórmulas que permitisen gravar e aprender coa maior fidelidade os contidos que serían perfeccionados e aumentados polas xeracións que se facían cargo daquela memoria inda tinxida coa maxia que conservará a infancia de todos os tempos. Cada pobo foi desenvolveundo a lingua e buscando unha forma de coutar este pensamento rítmico para que fose máis doado de recordar e de repetir. Os marcos podían ser paralelismos, combinación de forzas e lonxitudes silábicas, concordancias de sons e de cadencias… E xa creado o molde propio, puideron ilo enchendo coas fantasías que explicasen todo o que lles foi axiña perceptible: o ben e o mal, a vida e a morte, a grandeza e a derrota, a recompensa e a venganza, o amor e o desamor, … E foron nacendo heroes e heroínas que sostivesen as esperanzas ou que metesen medo, os vencedores das batallas, a orixe humana na grandeza dos deuses, os deuses vingadores das ansias de grandeza dos humanos, as forzas animadas da natureza, os premiadores e os castigadores que puidesen manter os pobos unidos ou enfrontados… As orixes da humanidade non puideron ser doadas e o espírito de loita e permencia había que desenvolvelo e alimentalo coa luz e coa forza daquela palabra mítica, chea de ritmo e creatividade, forzada a expresar as emocións de forma ben distante á comunicación habitual.

Esta forza inda pode mover o mundo para facelo mellor, máis habitable e máis solidario na manifestación da súa diversidade e na libre circulación de ideas. Como tal ben, foi considerada pola UNESCO cando promoveu en 1999 un día para a súa celebración, o 21 de marzo, coincidindo co inicio da primavera que, no hemisferio norte, anuncia o rexurdir da vida tras do letargo invernal. O principal obxectivo desta acción é apoiar a diversidade lingüística e dar oportunidade ás linguas ameazadas de ser vehículo de comunicación artística nas súas comunidades, promovendo o ensino da poesía facendo dela unha vía de expresión que lles permita transmitir os seus valores e reafirmarse na súa identidade restablecendo o diálogo poético co resto das manifestacións artísticas, como o teatro, a danza, a música ou a pintura.

Publicado en El Correo Gallego (24-03-17)