INTERVENCIÓN NA XUNTANZA DA PROMOCIÓN DE MESTRAS DE ENSINO PRIMARIO, 1960

PROMOCIÓN MAXISTERIO 55 ANOS

Benqueridas compañeiras: É de xustiza que empece por lle agradecer a María Veiga Pereiro o seu empeño en que poidamos abrazarnos despois de tantos anos, sobre todo as que non tivemos a ocasión de facelo tras dunha despedida alborozada e alborotada, a finais de xuño de 1960. Tamén o é agradecerlle de novo a ela, a Antonia Fernández Paz e a todas vós que me permitades dirixirvos a palabra nunha xuntanza tan especial como a deste día.

Tras de 55 anos, vimos buscando a xuventude compartida durante tres cursos. Lástima non poder estar todas e aínda máis que algunhas nos deixaran para sempre. Fomos 91, ás que se unía algunha oínte. Seguiamos o plano de estudos de 1950, no que a educación política, relixiosa e física, completada con elementos de solfexo e cantos relixiosos, patrióticos e escolares, ocupaban o 27% do curriculum. O edificio inaugurárase en 1954, aínda que non foi recibido oficialmente ata xullo de 1963. O arquitecto deseñara un amplo local entre dúas alas segregadoras de xénero que tiña o rótulo PSICOTECNIA. Servía para que, en terceiro, fixeramos mercadeo de bocadillos en comunicación cos 35 compañeiros da ala dereita. Ese cuarto de hora do recreo, tras do inesquecible: “Es la hora!!!” que ía soltando Mercedes polas portas, foi o máis normal que vivimos na Escola Normal de Lugo. Se ninguén se ocupou do significado da palabra psicotecnia, non era estraño. Nun inquerito sobre que asignatura suprimiriamos da carreira, responderamos con normalidade desbotar a Pedagoxía. Ese era o noso nivel de razoamento sobre o que estabamos a aprender alí.

Un profesorado mediocre –do que exclúo as veteranas Carmen Pardo Losada e Ana María Múgica Martínez, e os chegados en terceiro curso con aire fresco e moi bo facer, Mercedes Andrés, Antonio de la Iglesia Pascual e Fernanda Valcácel Pestaña- dirixía a nosa mutilada formación. A música aprobábase previo agasallo. As matemáticas, non facendo preguntas nin tomando apuntes. Unha de nós conseguiu sacar os apuntes das coordenadas cartesianas, que posiblemente recordedes a pesar do tempo transcurrido:

He convenido en un infinito. Si fueran 2, podían ser 32. Gira, gira, gira en un determinado sentido no teniendo ni máis ni menos, ni menos ni más, siempre, siempre, positivo, valga la expresión, si os dais cuenta. Con lo cual se demuestra que no tiene importancia ninguna quedando así terminada la función.

Agricultura era coidar unha planta do pasillo. Para o debuxo, calcábanse láminas na ventá… Ser intelixente sería unha tara para a futura profesión (“Nunca será una buena maestra. Es muy inteligente y no se dedicará a la escuela”). Resolver un exame sen erros, era sinal de ir a unha Academia, feito penalizado. Agardar na entrada armada con pololo, saia e tennis brancos, era unha falta de disciplina non anunciada, pero de alcance incalculable… A literatura foi un catálogo de libros e autores, sacado do “García López”, cuns poucos conceptos incomprensibles e intercambiables, como “gracia aérea y fresco lirismo”. Da riquísima literatura escrita en castelán –a única lingua permitida- lemos a novela do Padre Coloma, creador do “Ratoncito Pérez”, Pequeñeces da que opinaba Juan Valera: “La novela hubiera sido mejor sin ser sátira, y la sátira mejor sin ser novela, y el sermón retemejor si no hubiera sido ni novela ni sátira”.

En canto á formación católica, centro dun plano de estudos que viña combater a escola republicana, recibímola dun cura ancián de cuxa paciencia moito abusamos e doutro sacerdote que nos amenizou o campamento de San Miguel de Reinante con sermóns estrambóticos naquel mes de xuño de 1959 no que obtivemos o título de “Instructora Elemental de Juventudes” que nos convertía en cooperantes educativas do réxime. Aos lúgubres exercicios espirituais, única actividade mixta mais non revolta do centro, non lles dabamos moito tino a pesar da nosa práctica relixiosa case xeralizada de marcar os libros con cruz e xaculatoria, e rezar polos aprobados na capela de Nosa Señora dos Ollos Grandes.

Chegado xuño de 1960, as aprobadas que xa fixeran por libre o Servizo Social, puideron matricularse nunha oposición inmediata. Algunhas pasamos un mes máis en Lugo facendo polas mañás “canastillas” luxosas para a infancia pobre nos talleres da Sección Feminina da Rúa da Estación. Aquelas tardes acudiamos ás festas dos barrios, desde A Chanca a Montirón. A canción que tocaban as orquestras era “Petite fleur”:

Se as flores que bordean os camiños se cortasen todas mañá, eu gardaría no corazón a que se acendía nos teus ollos cando te amaba tanto no país marabilloso das nosas dezaseis primaveras….

Nosoutras viviamos en serena primavera, como o amor da canción, pero o grupo quedara diluído nos camiños da vida. Como preparación para o noso traballo levabamos unha bagaxe ben pobre: unha definición que non nos ía dar luces: “Pedagogía es la ciencia del arte de educar”. E unha libreta para preparar leccións con obxectivos preconcebidamente invariables: “Desarrollo de la atención, espíritu de observación, etc.”

Estas foran as nosas cincunstancias. Pero o importante fomos nós e as nosas interaccións como grupo. Para nacer na década dos corenta, fomos afortunadas. As nosas familias esforzáronse para darnos a carreira máis curta e con saída: Mestra de Ensino Primario. Foi un privilexio, aínda que nos limitara aos estudos considerados máis femininos por continuar o rol materno da educación. Estou convencida de que a gran maioría de nós os seguimos por imposición –que moi probablemente nin percibimos como tal- e de que lle dedicamos a vida a unha profesión non elixida. E sei que non errarei afirmando que nos entregamos a ela con ilusión e con proveito do alumnado.

Durante tres anos, todas influímos en todas. Todas aprendemos de todas. A diversidade económica, social, xeográfica, afectiva e intelectual do grupo propiciou un intercambio de aprendizaxes difíciles de valorar obxectivamente, pero de alcance profundo. Ningunha de nós sería igual sen aqueles tres marabillosos anos de convivencia. Aquela camaradería, que superou o tempo, tróuxonos hoxe aquí en busca de nostalxia dun pasado que foi obxectivamente triste, pero que nós non o apreciamos así. Porque a nosa xuventude puido con todo.

Recordos e cariños para todas as ausentes e parabéns por este día, de reencontro e de fortes emocións, amigas miñas.

Lugo, 07-06-15

Advertisements

A MORRIÑA E A RETRANCA

IMG_6246

A morriña e a retranca son dúas características que se nos atribúen e algo diso debe haber, como di a nosa paisanía ante a evidencia, demostrando xa que, efectivamente, algo hai. E, estando radicadas unha na razón e outra nos sentimentos, creo que veñen sendo a mesma cousa: o noso xeito aprendido e xa herdado de reaccionar fronte á adversidade.

Sentimos morriña, forte e inconcreta sensación que habita na profundidade persoal, porque notamos que nos falta algo, porque tememos que nos vaia faltar algo, porque nos arrebataron algo… Adoita sentirse fóra da terra porque nos tivemos que transplantar.

Marchar é arrincarse da terra coma unha árbore
e transplantarse noutra.
Deixar o souto, a fraga, a carballeira,
a horta, o prado, o monte…
e buscar acomodo noutro sitio
lonxe e descoñecido as máis das veces.
É cambiar de paxaros e de ventos,
de chuvias de nevadas e de brétemas
polo que queira vir pousar en nós.
Levar as landras, as mazás, as noces…
a caer noutro chan onde as recolla
quen non nos viu nacer nin ir arriba.

Marchar é arrincarse,
e levar esa terra que queda nas raíces
para facer raigame en terra allea,
para que o corazón siga latendo
e a memoria se abrigue nas querencias
que quedaron atrás.

E a ver se a terra allea se fai nosa.

A morriña é un estado de ánimo dorido e paciente, por veces incurable. A morriña é o cravo rosaliano sen o que nos sería difícil sentir a vida.

Pola contra, a retranca é unha resposta automática e activa que ten poder sobre calquera frustración. É a nosa sanación polo humor noso co convencenmento de que non nos farán tragar rodas de muíño, de que nos non engana xa ninguén, de que podemos afrontar coa palabra intelixente calquera desfeita que quixera acudir en contra nosa.

MULLERES DA POESÍA ROSALIANA

Varias(Montaxe de Ana Hermida)
Sempre é difícil deslindar ao poeta da voz lírica dos poemas. No caso de Rosalía, e sen chegar ás teses de Machado da Rosa que fundamenta a creación rosaliana na súa atormentada biografía, é fácil ver a poeta tras das composicións nas que o lírico feminino está desacougado no seu pensamento ou na súa conciencia, elevada culturalmente. A muller que sofre penurias económicas, gravísimas inxustizas humanas e fortes coiteladas sentimentais, sempre en maior medida que os homes ao longo de toda a obra rosaliana, está algo máis afastada da biografía rosaliana, pois trátase dunha muller do común que ten como prioritaria a tarefa de sobrevivir, unha muller habitualmente soa e ensumida na pobreza.
Esa muller desacougada no seu pensamento e na súa conciencia, viva imaxe da propia Rosalía, transita polos poemas de Follas novas.

Un poema prototipo desta muller que pensa é o que inicia Follas novas.

Daquelas que cantan as pombas i as frores,
todos din que teñen alma de muller.
Pois eu que n’as canto, Virxe da Paloma,
¡ai!, ¿de que a terei?
Rosalía reflexiona acerca da consideración que a sociedade da súa época ten das mulleres que fan incursión na vida pública, e das poetas moi en particular, unha actividade que deixada nas mans delas víase case ridícula. Este tema xa o tratara no seu ensaio Las Literatas (1865):

“Y yo, a quien sin duda un mal genio ha querido llevar por el perverso camino de las musas, sé harto bien la senda que en tal peregrinación recorremos. Por lo que a mí respecta, se dice muy corrientemente que mi marido trabaja sin cesar para hacerme inmortal. Versos, prosa, bueno o malo, todo es suyo; pero, sobre todo, lo que les parece menos malo, y no hai principiante de poeta ni hombre sesudo que no lo afirme”.

E volveuno a tocar no prólogo de Follas novas (1880):

“… ¿Mais dirase por eso que me teño por unha inspirada, nin que penso haber feito, o que se di, un libro trascendental? Non, nin eu o quixen, nin me creo con forzas pra tanto. No aire andan dabondo as cousas graves, é certo; fácil é conocelas, e hastra falar delas; mais son muller, e ás mulleres, a penas se á propia feminina fraqueza lle é permitido adiviñalas, sentilas pasar. Nós somos arpa de soio dúas cordas, a imaxinación i o sentimento: no eterno panal que traballamos alá no íntimo, solasmente se dá mel, máis ou menos doce, de máis ou menos puro ulido, pero mel sempre, e nada máis que mel. Que si os problemas que tén ocupados ós máis grandes entendementos, teñen algo que ver connosco, é nentramentras que os que comparten e levan a unha con nosoutras os traballos da vida, non poden ocultarnos de todo as súas tristezas e os seus desfalecementos. É deles ver as chagas e sondalas e buscarlles procuro; é noso axudarlles a soportalas, máis con feitos iñorados que con palabras e romores. O pensamento da muller é lixeiro, góstanos como ás vorvoletas, voar de rosa en rosa, sobre as cousas tamén lixeiras: n’é feito para nós o duro traballo da meditación. Cando a el nos entregamos, imprenámolo, sin sabelo siquera, da innota debilidade, e se nos é fácil engañar os espíritus frívolos ou pouco acostumados, non sucede o mesmo cos homes de estudio e reflexión, que logo conocen que baixo da crara corrente da forma non se atopa máis que o limo insustancial das vulgaridades”.

Verbo das primeiras palabras, e segundo se desprende da lectura de Cartas a Murguía II, Rosalía acabou sendo moi considerada cando menos nun sector da sociedade polo que o seu home recibe moitos pésames gabanciosos da grande escritora xa no momento do seu pasamento, ata o punto que o avogado Francisco Rodríguez Marín, de Osuna, lle escribe por se a grande escritora Rosalía Castro de Murguía, que acababa de finar, tiña algo que ver con el. Tocante ao prólogo de Follas, debemos supór que esas desconcertantes palabras da autora son pura ironía, porque non poden estar máis en contradición co libro e ela sabíao moi ben.

Esta muller que reflexiona está tamén en Cando penso que te fuches, Unha vez tiven un cravo, ¡SILENCIO!, AMIGOS VELLOS e moitos outros poemas deste libro singular.

A muller desacougada moralmente chea de remordementos, sobre todo por ter caído na trampa dos “amores cativos”, mal vistos pola sociedade, pertence a calquera clase social:

-¿Tes medo, miña vida,
a seres nos meus brazos sorprendida
e a que xuntos amándonos morramos?
-¡Ai, non, que a dicha así fora cumprida…!
Mas partamos…, partamos…
¡E adiós, paz e virtú, sempre querida!

-Mais a que así querer sabe,
non debe ter pai n’irmán;
nin home, si é que é casada;
nin fillos, si acaso é nai.
-Espanta o que estás decindo…
Mais eu sinto que é verdá;
lévame, señor, que irei
onde me queiras levar…
Hai un poema de carácter simbólico, O encanto da pedra chan, no que a muller-nai que busca fortuna –a nai preocupada polos fillos é un tema recorrente en Follas- debe pagar un alto precio moral pola felicidade e abandona o intento horrorizada.

Co sono da inocencia,
que non turban remorsos da concencia,
i a Virxen ó seu lado
dormían os meus ánxeles na cuna,
cando, ás furtadas, nun sereno día,
co peito palpitante de alegría
soia saín en busca da fertuna.

Iña tras dun tesouro cobisado,
de todos iñorado,
mais do que solasmentes eu sabía;
e n’era só de prata, non só de ouro
aquel sin par tesouro,
que era de un canto deseiar podía.

“Ó fin, sorte, cansache,
i o quiñón que famenta me negache
na hirencia dos praceres,
dándome só o das ansias e as peleas,
cal a aqués que ben queres,
ora darasmo en gustos ás mancheas”.

¡Pois bebamos!, ¡bebamos!
repetín eu, trubada e non de viño,
sin que o sinal da crus antes fixese
pra que ben me emprestase o que bebese…
I hastra o líquido fresco e cristaíño
os dous nos abaixamos
e ambas bocas mollamos…

Nunca me olvidarei daquel momento
de inmensa dicha e de infernal tormento,
pois de dentro da copa
saíndo de repente
unha e outra cabeza de sarpente
contra min se volveno desatadas,
e todas xuntamente
a un tempo asubiaron,
e nas entrañas mesmas
o aguillón pezoñoso me encravaron.
A muller con este desacougo moral está tamén en Non hai peor meiga que unha gran pena:

-¿Quen te pragueou, ña filla?
¿Que males, meu ben, fixeras?
-Non me preguntés, mi madre,
vale máis que nunca o sepas.
Secretos desta feitura
deben dormir antre as pedras.
-Fala, rapaza, que sinto
ferverme o sangre nas venas.
-Que eu non vexa a luz do día,
que a luz a min non me vexa…
Mi madriña, mi madriña,
non me maldizás cal ela,
deixame ir co meu sacreto
dormir no fondo da terra.
Rosalía trata de situacións sociais nas que a muller actúa aguilloada pola dureza da vida que a obriga a defenderse de moitas adversidades para sobrevivir ela e os seus. Non esquezamos que a nosa autora dá fe de que o ser humano pobre por antonomasia é a muller, en todas as posibles idades:

Pode ser nena:

Polas silveiras errante
vexo unha meniña orfa
que triste vai marmurando:
-¡Ña Virxe, quen rosa fora!
-¿Por que qués ser rosa, nena?-
lle preguntei cariñosa.
I ela contesta sorrindo:
-Porque non tén fame as rosas-.

A resposta desta meniña amóstraa como aprendiza de filósofa que non ía ter doado filosofar.

Ou presumiblemente unha muller avellentada pola pobreza:

… e cos húmedos montóns
de terra, onde algunha probe
ó amañecer se enterrou.
Esta muller popular é inxeniosa. Coa súa intelixencia natural, pode vencer ou paliar os elementos adversos, sexan da índole que sexan. Incluso amostra recursos espirituais para poder cun medo imposto pola superstición popular:

…mais acordeime da Virxe
que sempre conmigo levo;
résolle un Ave-María,
e cobrando novo alento,
como os páxaros do mare,
nadando paso o regueiro,
corro a enriba do valado,
brinco en baixo do portelo,
e desde alí berro estonces
con cantas forzas eu teño:
¡Non che teño medo, moucho;
moucho, non che teño medo!

E sabe empregar a coiraza do humor perante situacións sociais absolutamente impostas:

Que zambo ou trenco,
sempre é bo ter un home
para un remedio.
Do direito, do rivés,
matrinomio, un dogal es;
eres tentazón do inferno;
mais casarei…, pois non inverno
¡non ter quen lle a un quente os pés…!

A súa sagacidade chega a invertir os roles sociais imperantes coa connivencia doutras conxéneres:

Pepa, a fertunada Pepa,
muller do Xan que sabemos,
mentras seu home traballa,
ela lava os pés no rego,
cátalle as pulgas ó gato,
peitea os longos cabelos,
bótalles millo ás galiñas,
marmura co irmán do crego,
mira si hai ovos no niño,
bota un ollo ós mazanceiros,
e lambe a nata do leite,
e si pode bota un neto
ca comadre, que agachado
traillo embaixo do mantelo.

É tamén a muller que busca a mantenza e a calor que lle faltan e os descobre onde abondan, como Xuana, que finxe ser xorda para entrar na casa dunha montañesa rica a compartir unha noite de enchenta:

“Alá enriba da montaña,
sai fume das chamineas…
Valor, meu corpiño vello.
Levaime aló, miñas pernas.

-¡Inda nunca Dios me dera-
dixo o cego-, que esa xorda
sabe máis que eu, abofellas!
-Merece comer compango
e voullo dar, miña vella,
porque onde queira que a atopo,
gústame sempre a sabencia.
¡Coma e fártese! Aquí ten
talladas e viño…; beba,
beba pola miña conta
á salú das montañesas-,
dixo a dona, e doulle un plato
de callos como unha cesta…
Ou mesmo rescata os pequenos recursos materiais da súa pobreza cando lle negan axuda as persoas máis pudentes:

…Volvinme á miña casiña
alumada do luar;
rexistrei cada burato
para ver de algo atopar;
atopei fariña munda,
un puñiño a todo dar.
Vino no fondo a artesa.
Púxenme a Dios alabar.
Na súa pobreza e humildade, esta muller rosaliana pretende ser un modelo moral para os seus fillos e aconsellalos ben ata na hora da morte:

-Se inxenuo e leal sempre,
perdoa a quen te ofenda,
fai ben decote a amigos i enemigos
e, á porta franca, sin temor espera:
n’ai máis que un Dios i unha moral que salve
ós tristes fillos de Eva.

Esto a probe viuda
do montañés, morrendo antre a miseria,
resinada ó seu fillo lle dicía…
I a Dios o esprito lle entregou serena.

Pero non todas as mulleres rosalianas son virtuosas. Non é difícil adiviñar tras esta arenga a unha muller cativa que lles outorga ás súas semellantes a ruíndade moral por antonomasia:

-Ti, a feiticeira e branca como as neves,
i a linda antre as millores;
ti, arredor de quen, cal as abellas
a redor dunha rosa andan os homes
(xente que o mesmo acaso que as mulleres,
é dada a toda crase de traizoes);
non queiras en jamás, si es queridora;
non dones en jamás, mas que che donen;
si é que te firen, miña prenda, rite;
si é que te engañan, meu amor, non chores.
Finalmente, pode ser tamén a muller forte, a aldraxada que, soa, solteira responsable única dos seus fillos, chega ás últimas consecuencias na defensa da súa honra e no recordo da súa prole. É a que recorreu ás instancias superiores para buscar xustiza. Como non a atopou nin na terra nin no ceo, tómaa ela pola man:

…Mireinos con calma, i as mans estendidas,
dun golpe, ¡dun soio!, deixeinos sin vida.
I ó lado, contenta, senteime das vítimas,
tranquila, esperando pola alba do día…

A MÚSICA DOS VILLAR. SOBRE UN RETRATO DE INFANCIA

NO PRADO CO ACORDEON

A herdanza musical dos Villar ven de varias xeracións, por vía masculina ata chegar eu. Segundo sei –por observación ou por noticia- foi dando saltos de avós a netos, quedando os fillos e fillas como transmisores ou noutra dimensión.

Meu bisavó Mingos era gaiteiro. Sopraba ben a palleta e tiña axilidade nos dedos. Non se enterou de que na ditadura de Primo de Rivera non se podía tocar o Himno de Riego e plantábao na misa das festas, ao alzar o cura, con naturalidade. O neto avisábao, segundo empezaba, mais non oía ben e ninguén conseguíu sacalo das súas. Afortunadamente pouca xente debía estar no allo da infracción e nunca lle trouxo desgustos.

Meu avó herdou o sentido musical na danza. Seica era o mellor bailador de Cancelada. Era o que marcaba os puntos da muiñeira, ao mesmo tempo novedosos e secundables, polo que non se facía unha rolda que pagase a pena sen a súa presenza. Tivo a profesión de xastre, herdada por meu pai e por min mesma.

Meu pai ascendeu un banzo importante na escaleira musical. Sabía solfexo e tocaba o acordeón. Primeiro diatónico e despois cromático. O cromático estaba feito de encarga por Larrinaga-Guerrini e pesaba moito -14 kilos- polas cousas especiais que lle pediu. No frontón lucía un escrito amoroso: ABELARDO Y ELVIRA. El nunca concebiu a vida sen o amor de adolescente que agardou vintedous anos pola noiva emigrada. Era tamén un bo barítono que cantaba tangos, zarzuela, cuplés, charlestón, pasodobres e o que se terciara, mesmo cantos relixiosos, pois fora sacristán de pequeno.

Eu herdei o amor polo canto e fun soprano en moitos coros. Estudei e dei clase de música, tamén aos meus nenos, e sempre tiven un coro nos centros que mo permitiron… De moza acompañábame coa guitarra e cheguei a aporrear un piano. Compuxen algo de música e son unha melómana irredenta. A música enche a miña vida e, dalgún xeito, vai impregnando tamén todo o que fago.

Os fillos estudaron xa práctica instrumental. María do Cebreiro é unha boa mezzosoprano -ten un disco gravado- e sería unha estupenda pianista se continuase. Abe é un músico con preparación e boa fortuna, o primeiro da familia que é profesional e en moitas facetas da complicada arte de Euterpe.

Agora chega Helena, que afina marabillosamente as cancións. Séntase ao piano para acompañalas cos dez dediños sobre o teclado dando raros acordes para os nosos oídos. De momento é portadora da paixón musical, aínda que xa non leve o apelido Villar por ningures. Pero algún día tiña que acabarse. E oxalá que continúe a música.

DECÁLOGO PARA ACHEGAR A POESÍA Á INFANCIA

SANYO DIGITAL CAMERA
1.- Non matarás o poeta que cada criatura trae dentro ao nacer.

2.– Procuraraslle anainas, músicas e palabras para manterlle cerca o ritmo cardíaco do corazón materno e potenciar a percepción da linguaxe rítmica.

3.– Implementarás o uso que toda criatura fai da proposopea, a metáfora, a sinestesia, a metonimia e calquera desprazamento poético do seu vocabulario… sen caeres na tentación de lles poñer nome.

4.- Cando domine a lingua oral, ensinaraslle poemas con rima e ritmos ben marcados, incluídos xogos e jitanjáforas que axuden a interirorizar a percepción lúdica e emotiva da poesía.

5.– Cando domine a lectura, achegaraslle a poesía escrita, ata acabar nos clásicos, sen pretender que acade a comprensión adulta, estimularalo na súa lectura coidando o ritmo, a entoación, as pausas e a aproximación ao estado de ánimo que intenta transmitir o texto, e a aprendizaxe posterior.

6.– Transmitaraslle a idea de que os versos soan no oído, non no dedo que conta sílabas escritas, e que as licencias poéticas as fai a percepción global do texto adecuando os acentos versais ao conxunto sonoro do poema.

7.– Auxíliaraste da percusión rítmica e da música para promover a percepción dos diversos metros e do final dos versos segundo a acentuación da última palabra: aguda, grave ou esdrúxula.

8.– Ensinaraslle a xogar coa rima mediante sartas de palabras pasando do máis doado ao máis difícil ata introducir os diptongos ou a mestura de palabras esdrúxulas con graves.

9.– Dedicarás moito tempo ao xogo poético, á sensibilización poética e á lectura de modelos antes de ensinar a escribir un poema, e irás pasando pouco a pouco á poesía máis actual e libre con versos brancos, e á prosa rítmica.

10.– Combaterás os ripios como un dos inimigos da poesía. Para iso, daraslle a coñecer a poesía actual, na que a rima adoita ser libre e cuxo ritmo se consegue combinando outros elementos.

DO MATERIAL DE APOIO PEDAGÓXICO PARA O LIBRO  SEÑORAS COUSAS

NON AO VAGÓN DO TREN

 

 

As mulleres chegaron ao tren da historia metidas no derradeiro vagón, un vagón xineceo onde se xuntaban nais, esposas, fillas e serventas… Aínda unido ao resto para que os homes puidesen facer o tránsito de intercambio coas que eran carne da súa carne, corazón do seu corazón ou simplemente servidoras das súas necesidades máis variadas, aquela parte avanzaba máis despacio e, ás veces, case podía decirse que andaba cara atrás. Non obstante, os amos da locomotora procuraban que non se desenganchase porque lles era imprescindible. Así que os avances ían favorecendo aos amos do convoi, mentres o xineceo quedaba á marxe do tempo.

Naquel vagón atrasado, as mulleres coidaban do esencial para a vida dos homes, cociñaban, dábanlles pracer e fillos, criábanos, fiaban, tecían.. Tamén falaban e pelexaban entre elas… Non eran parvas, pero non tomaban decisións no rumbo da viaxe, non participaban nas conquistas que aparecían no camiño nin na súa celebración ou reparto. O tren andou moitos séculos con elas entregadas a unha sorte que crían vir dos deuses, resignándose ao seu destino e afeitas a aquel vagón.

-¡Prohibido amosarse –dicían os que entraban e saían-. Aí fóra hai moitísimos perigos para vosoutras.

E elas miraban desde tras dos vidros e vían pasar moi lentamente as árbores e os campos de trigo. As ventaíñas cada vez lles parecían máis pequenas.

Sen saber como, naquel vagón entrou un libro e unha atopou un cómplice entre os visitadores que lle axudou a ler. Ela ensinoulles a outras e armouse unha algareira convivencia de saberes. Xa había mulleres rebeldes que se negaban a servir sen recompensa. Non querían seguir naquel furgón e trataban de lle explicar ao conxunto que tal situación non tiña xeito. Os homes notaron o cambio e tomaban actitudes diferentes. Uns alporizábanse. Outros non daban tino. Os menos cavilaban en que podían ter algo de razón e fixéronse oír. Estes pararon o tren, desconectaron o vagón maldito e deixaron entrar as mulleres no outro, aínda que con moitas condicións de servilismo, de dependencia e ata de sometimento.

No vagón mixto nunca chegou a ser a vida igualitaria. E, cando as mulleres vimos achegarse as leis á nosa vida, comprobamos que recibimos menos soldada por igual traballo, que ás veces a parella nos trata con violencia ata de morte, que non se nos facilita compaxinar a maternidade co traballo, que hai cambadelas para que non cheguemos a ter responsabilidades avanzadas.  As relixións seguen a ser un freo para a nosa liberdade. A publicidade úsanos como obxecto de consumo sexual. O noso emprego é o máis precario. O paro e a pobreza feminízanse de xeito alarmante.

Aquí e agora, as mulleres temos a sensación de que nos queren volver ao vagón xineceo reprodutor,  aos labores domésticos, á usurpación das decisión que temos que adoptar sobre nós mesmas, á pobreza económica e intelectual. A única solución perante ideoloxía tan perversa é a razón que nos acompaña e debemos fortalecer coa arma máis certeira e menos cruenta de todas as que existen: A PALABRA.

LIDO EN LUGO NO ACTO ORGANIZADO POR LUZ DARRIBA  O

DÍA INTERNACIONAL DA MULLER TRABALLADORA, 2014