MERLO, MELRO, MIRLO

AMOREANDO SABERES

AMOREANDO SABERES

Sabedora de que aquela xuventude non recibira ensino institucional, andaba eu cavilando en darlle dúas horas de clase polo inverno, ao acabar a miña xornada de traballo. Pero antes de eu propór a miña idea, xa veu solicitarmo unha representación de pais.

O maior problema era a falta de luz. Coas candilexas e as velas sería imposible. Catar se o amañabamos con carburo, que suplía bastante ben a luminosidade eléctrica e non era moi caro. As familias tiñan candil, para unha ocasión, e con dous ou tres abondaban para a aula. Eu non lles cobraría e o carburo pagaríano a escote. E así quedamos.

Ao día seguinte xuntáronse  ás seis da tarde uns vinte mozos e dez alumnos dos meirandes para reforzo, que boa falta facía. Para esta clase non era necesario o Caderno da Lección Diaria que levaba escrupulosamente por se viña a Inspección ou a Sección Feminina. Para elas, e como lección ocasional, tiña eu bordado o tema de Santa Teresa de Jesús (15 de outubro). As leccións comezaban todas cos obxectivos invariables de “desarrollo del espíritu de observación, atención, etc”, tratasen do que tratasen. Era o que me ensinaran a facer e eu conformábame con iso. Pero nesta clase non era necesario darlle conta a ninguén. Eramos libres para ensinar e aprender. Os alumnos pedíanme o que máis crían necesitar. Uns, ler e escribir. Outros, as catro regras. E isto eu completábao co que vía que máis precisaban, xeralmente das dúas cousas.

O carburo metíanos de cando en vez un fogonazo. A cambio dábanos luz e un arecendo a excepción que facía aquelas clases atractivas para todos. Sen eu pretendelo, tal traballo íame dando nunha perspectiva da educación. Dous anos máis tarde (1962), Paulo Freire, desde o Departamento de Extensión Cultural da Universidade de Recife, tería a oportunidade de aplicar as súas teorías alfabetizando 300 traballadores de plantíos de cana de azúcar en só 45 días. Eu tardaría oito anos en coñecer aquela pedagoxía liberadora, pero xa estaba comprobando que resultaba útil ensinarlles aos adultos o que lles interesaba conquistar para desenvolveren a súa vida e que este traballo había que facelo sobre a súa realidade.

Levabamos quince días neste labor cando apareceron uns serrantinos portugueses para preparar a madeira dunha obra. Traían de axudantes a tres familiares de entre 12 e 16 anos que quixeron sumarse a aquelas clases á carta, despois do duro traballo de tirar polo serrón. Eles querían aprender algo de contas e de xeometría. Por acordo dos compañeiros, admitímolos sen gastos de carburo. Eran moi traballadores e comunicativos, e fixeron moi boas relacións na aula.

Penso agora en que lingua faciamos a experiencia. Canta aprendizaxe eu adquirira nas clases e nos libros estaba en castelán. Non sabía escribir en galego nin o consideraba lingua para a aula ata doce anos despois. Pero era a miña lingua e cos meus paisanos non se me ocorrería falar doutra maneira. As clases regradas impartíaas en castelán, contra toda lóxica, pero así estaba mandado e mesmo ben comprendido. Pero hai un detalle daquel traballo singular no que aínda non reparara. Os rapaces lusos que nos acompañaron quince días estaban sempre a teimar en que non falabamos ben, que non se dicía merlo, senón melro. Xa que logo, saía o tema na  aula onde a perversa lóxica mandaría dicir mirlo.

E estou convencida de que naquela clase, agás na lectura dos textos que iamos tendo á man e na escrita regrada de ditados, cartas, ou documentos, o galego era a lingua que falabamos todos con normalidade, a lingua materna da que tan cerca se sentían os nosos tres visitantes.

 

 

Advertisements

PERIGOS DAS DO MEU TEMPO

VIRGO EN MAÑÁ DE BRÉTEMA

VIRGO EN MAÑÁ DE BRÉTEMA

Nas polavilas só aparecían rapaces e apúxenllo a que as rapazas non sairían de noite. Pero na primeira misa á que baixei, tampouco estaban e iso estrañoume máis. As do meu tempo, polo que fose, non se mostraban en público.

Cando preguntei polas mozas, respondéronme  que as mandaban con algún parente para Barcelona, pero non me dixeron o porqué. Había un tabú con este tema e seguín coa pesquisa ata descubrir que era o problema da seguridade feminina, as esforciaduras –esforciar, no galego da zona é violar- ás que se vían sometidas as rapazas que andaban soas co pastoreo ou noutros labores.  Só permanecían na aldea as que non tiñan irmán e as meirandes de prole numerosa que axudaban a criar. Nese ano que me ocupa, eran só dúas e unha aínda viña á escola.

Tiña eu oído que antano houbera un home en Barra –non moi lonxe de alí- que tiña dez denuncias por tal delicto no xulgado e o día que ía a Becerreá para un dos xuízos, violou a unha pastora cavilando que que máis tiñan dez que once causas.

No mundo rural eran frecuentes estes abusos, tanto como que a eles se refire a cantiga popular que cantaba a xente quizabes allea ao seu significado:

Maruxiña, Maruxiña,

a do refeixo amarelo,

se te atopo no camiño

non che ha de valer “non quero”.

Aquela sociedade buscaba solución para os problemas máis duros das mulleres, pero tamén estaba sentando as bases da súa propia demolición. Noutros aspectos, a relación entre os sexos era abordada dunha maneira ancestral e, ao mesmo tempo, avangardista que fun coñecendo algo máis tarde. Se un home deixaba a unha solteira embarazada, non lle daba as costas ás obrigas de pai. Sen chegar a recoñecer a criatura, facíase, en parte, cargo dela coa tolerancia da súa muller. E, se era neno, encargábase el de lle ensinar un oficio mesmo traéndoo temporalmente a vivir á propia casa. Esta actitude tiña certa semellanza coa sociedade máis avanzada que recoñece para os fillos naturais o dereito á herdanza de seu pai e tamén coas relacións que se orixinan nas familias con fillos e fillas doutra parella.

As mozas do meu tempo deixaban a aldea á que eu chegaba por motivos de seguridade… Eu non ía andar soa pastoreando, pero si iría a Santalla ver a compañeira e andar moitos quilómetros de viaxe por camiño e estrada desertos, cando menos para ir cobrar cada vez a Lugo – Banco Hispano Americano- con parada na miña casa.

A primeira vez, baixei con algo de medo, pero non había outra. Coincidín á volta no autobús cun mozo algo máis vello ca min que tamén se apeou en San Martín da Ribeira e colleu o meu camiño. Iamos subindo case xuntos e ao pouco tempo empezamos a falar e fomos de palique ata Quindous, porque el seguía Ancares arriba e eu xa empezaba a ladear as dúas montañas.

Ao día seguinte, un veciño que foi mercar algo a Quindous, veu coa nova de que chegara a garda civil buscando un asasino fuxido do cárcere, que subira desde San Martín, e que xa deran con el. Daquela sentín un gran calafrío polo lombo. Aquel mozo atento e conversador que trouxera ao lado durante tanto tempo era un asasino!

Naquel mundo rural que me seguía a parecer idílico nunca pasei medo por ser muller. Sería catro anos máis tarde, na cidade de Lugo e vindo dun profesor amigo que me acompañaba á pensión, cando coñecería o pánico de me defender con uñas e dentes dun potencial violador.

 

 

UNHA VECIÑA MÁIS

DECADENCIA DO RURAL

DECADENCIA DO RURAL

A miña antecesora era de familia de avoengo, ben coñecida no concello e fóra del. E, igual que pasou co título, estaba chamada a ser o modelo de relacións sociais. Quizabes por iso, as mulleres da casa aconselláronme baixar a Fondevila, onde a outra señorita e a irmá que traía con ela facían visitas.  A xenea da casa grande, na que vivían unha nai coa súa filla, viña dos Fernández de Témez y Lasso de La Vega, familia fundadora e posuidora doutros varios solares en Cervantes: San Román, Quindous -que  aínda conserva o seu castelo-, Santalla e O Fabal.

E alá baixei unha tarde a Fondevila polo atallo do Laciar -camiño costaneiro que pasaba todo o inverno cuberto de lazo- para presentarme nunha visita de cortesía na que fun ben recibida e cumprimentada cun café e unhas pastas no comedor dunha casa enorme, escura medio deshabitada e decadente, que case me daba medo.

Se daquela tivese lido a Otero Pedrayo, quizabes me entusiasmase topar de cerca co desmoronamento da nosa fidalguía, da que a casa e as mesmas mulleres daban fe. Pero eu non coñecía nada da nosa historia nin da nosa literatura, agás os poemas de Rosalía e Curros que me ensinara meu pai.

Por iso volvín arrodeando pola outra punta da aldea para non subir o repeito, cavilando que o mellor era ser unha veciña máis e relacionarme co común da xente,  empezando polos clientes da xastrería, cos que xa tiña algún trato. Eles axudaran a pagar os meus estudos, como me recordaran meus pais antes de saír da casa. A xente eran tamén os familiares daquel alumnado que me acababa de poñer a vida nas mans. ¡Canta responsabilidade empezaba a ver por diante! A xente era tamén aquela familia que me acollía na casa, que desde a primeira hora me parecera do mellor.

Ao pouco tempo, e como non coñecera  ao meu propio, empecei a chamarlle padrín ao señor Xaime, porque así lle chamaba Lucianín, o neto que era alumno.  Xulia e Leonor, sogra e nora, eran mulleres cheas de sabedoría, cada unha ao seu xeito, moi cariñosas comigo. E o Luciano pai era tamén un home de moito xeito.

Na casa había un transistor,  que permitía ter alí vida social. Era o primeiro que vía e o único medio de comunicación dunha aldea afastada, sen electricidade. Por iso, naquela cociña, grande e acolledora, facíanse polavilas para escoitar a Antonio Molina. Adoraban as florituras da súa voz, que se lles debían parecer ás pravianas, o canto máis admirado naquela zona arraiana con Asturias e León.

Eu sentábame  entre eles, por riba do tiro da cociña económica, o sitio que me deixaban para ter quentes os pés, a escoitar “Soy minero” -moita daquela xente tiña familiares nas minas do Fabeiro e de Laciana- e “Yo quiero ser mataor”. ¡Quen me diría daquela que, pasados os anos, Alfredo, un dos alumnos pequenos, ía facer en Barcelona unha pequena incursión no mundo do toureo!

Grazas á normalidade que lle dei á miña vida naquel momento de abrir as ás ao mundo, aquel curso escolar coñecín a realidade de Galicia comendo en moitas casas o caldo e o compango, sabendo como se vivía nas pallozas co gando comendo por detrás, aprendendo a manexar  o tear coas tecelás. Tamén cardei, fiei e torcín lá. E corteilles o pelo ás nenas que querían ir guapiñas á escola.

Aquel mundo, sen eu sospeitalo, tamén era un mundo condenado á decadencia e hoxe en franca desaparición,  mais aos meus ollos aínda se mostrou tal como viña sendo séculos atrás: unha terra habitada e produtiva a pesar de todas as dificultades, unha sociedade solidaria no traballo e unha comunidade na que a presenza do ensino institucional era unha referencia con prestixio polo moito que o necesitaban mesmo para a súa estima.

 

 

BATER COA REALIDADE

CARTA ONÍRICA

CARTA ONÍRICA

Provista do Registro escolar, libro obrigatorio de matrícula e asistencia; folios, sobres e selos; pouca roupa e algo de comida -moi pouca, porque se estropeaba- Villar regresou para facerse cargo da escola. O coche de liña da media mañá deixouna en San Martín da Ribeira. Desde alí tiña que subir a pé uns dez quilómetros por estradiña sen tráfico ata Quindous -841m. de altitude- pasando por Balgos e Sabadelle. De Quindous saía un camiño de carro, tres quilómetros máis, serpeando en baixa e sobe para vadear o cambio de montaña.

Fixo correr a voz de que chegara e ao día seguinte atopouse cun alumnado numeroso. A escolarización obrigatoria era de seis a doce anos e as nenas e nenos que se sentaron eran xa trinta. Pero había nais con criaturas de cinco e outras coas de trece e catorce, pedíndolle se as admitía, pois só levaban dous anos escolarizados, sacadas as clases do mestre de ferrado. E así daban un número subido de corenta, que eran os pupitres que a veciñanza fabricara, porque tampouco lles chegara mobiliario.

Cando os tivo sentados, púxose tras da súa mesa e, en pouco máis do tempo que dura un relustro e o seu trono, viu pasar entre ela e aquelas caras asustadas detrás dos pupitres de castiñeiro escurecido os tres anos da súa presunta formación. Os días dedicados ás disquisicións etimolóxicas da palabra educación: educere “’sacar, extraer” o que hai dentro do educando ou educare ‘”formar, instruír” desde fuera. A descomposición conceptual da vella definición tomista: “conducción e promoción da prole ao estado perfecto do home que, en canto home, é o estado de virtude”. E a gran síntese final que acababa explicando perfectamente o sustento da súa profesión, a pedra angular da acción nunha aula como aquela: Pedagoxía é a ciencia da arte de educar.

Pasou a man pola fronte espantando a ridícula visión, que lle acabaría provocando unha gargallada se durase un pouco máis, e empezou por matriculalos seguindo a orde alfabética naquel compañeiro do curso que permanecería alí, tratando de lles ir aprendendo os nomes cando apuntaba.

E téndoos tan cerca a un por un alí na mesa para lles preguntar, volveulle aos ollos a visión dos tres meses de prácticas inútiles nunha graduada anexa con nenas urbanas todas do mesmo curso e ela tecendo ao seu lado o traxe da boneca…

Oxada outravolta aquela perturbadora visión, fixo os grupos que lle pareceron máis homoxéneos e púxoos a traballar ou nunhas contas, ou nunhas lecturas, e tamén algo no mapa que había na parede. Os máis pequechos chamounos á súa mesa para falaren, pois pareceulle que estaban, máis que tímidos, asustados.

Cunha situación semellante soña agora por veces, de xeito angustioso, aos 12 anos da súa xubilación. Vólvena por un erro á escola rural e non sabe como distribuír as materias, como traballar con todos, como organizar un programa equilibrado… E esperta sen podela resolver.

Pero daquela, coa inocencia de quen empeza con ilusión un camiño, o único que sentiu foi que pousara os pés na terra. Que batera, por fin, coa realidade.

TRES TÍTULOS NUN MES

FOTO DE CARNÉ ENTREGADA Á ADMINISTRACIÓN EN 1960

FOTO DE CARNÉ ENTREGADA Á ADMINISTRACIÓN EN 1960

Setembro de 1960, xusto sete anos despois de que Villar rogara na casa que a mandasen estudar, chegou tan cargado de ilusións como unha mañá de Reises. Sabía que ía descubrir moitas cousas en pouco tempo. E así foi.

Primeiro, foi facer o depósito do título, a derradeira xestión na Escuela Normal de Magisterio. Alí déronlle un resgardo que garantía que era MAESTRA DE PRIMERA ENSEÑANZA, polo que podía aspirar a unha praza para desempeñar ese papel.

Despois descubriu a Delegación del Ministerio de Educación Nacional, á que había ir moitas veces, onde cubriu unha solicitude de praza como mestra interina. Xa a chamara unha propietaria no concello de Abadín para substitución, que gañaría menos e estaría en situación irregular contra o que estaba toda a familia. Era ben tolerado que unha mestra rural deixara alguén no posto, sobre todo se ese alguén lle gustaba máis á xente que a titular, como adoitaba acontecer. Pero axiña chegou por correo o aviso de que lle adxudicaran a escola rural de Vilaver de Cervantes, no corazón dos Ancares, terra que vía desde a fiestra da habitación, a que tiña pola noite a lúa máis bonita, o paraíso ao que quería volver desde a estancia de quince días cando cumprira os oito anos.

Foi tomar posesión a San Román, capitalidade do Concello, onde estaba a Junta Municipal de Educación Primaria. E déronlle outro título, o primeiro título administrativo con data da toma de posesión e onde se poñería tamén a do cese. Era o primeiro papel dun expediente profesional que estaría ao seu cargo e que precisaría amosar con frecuencia. De San Román volveu mestra interina. Subira o primeiro banzo da escaleira profesional e fixo á man a copia para presentala na Delegación. “Copia literal de un escrito.- Hay un sello en la parte superior derecha que dice: “Ayuntamiento de Cervantes” (…).- Firmado.- Ilegible.- Rubricado”. E foina entregar.

A terceira viaxe xa foi a Vilaver, a aldea costaneira, grande e fermosa, que estaba anotada na libreta das medidas da xastrería detrás do nome de moitos clientes. A escola era de nova creación, pero levaba dous anos funcionando. Ocupáraa outra moza do propio concello que pediu o traslado e estaba situada na primeira planta da Casa da Groba, que tamén lle dera acollida nun cuarto situado dentro da mesma planta, cunha porta que daba directamente á aula, como todo feito á medida

Como as mestras ían marcando estilo nas aldeas, o primeiro día Villar foi chamada “señorita”. E por señorita sen nome foi citada sempre en ausencia e en presencia, igual que lle chamaban á mestra anterior. Iso dáballe igual pero gustoulle que recoñecesen a seu pai como “o pai da señorita” non á señorita como “a filla do xastre Abelardo”.

Era o terceiro título. Xa era alguén. Nova, inxenua, inexperta, revestida coa carga dun manto profesional aínda de papel que lle pesaba moito nos ombreiros, volveu a casa buscar a primeira subsistencia.

Había que enfrontarse a unha realidade urxente e descoñecida.