RETRATO LITERARIO DA AVOA HELENA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Coa mirada algo perdida, como vagando por Pumarín de Cancelada á busca do meniño que deixou no berce para ser alimentado pola vaca, Helena amostra a súa beleza de muller aínda nova. Nacera en 1872, casara con Secundino aos 20 anos e tiña agora 34. A súa figura está coroada pola cofia branca. De adorno só leva pendentes cunha perla colgada en bonito contraste co negro dun vestido que se adiviña de seda. Sobre o vestido, un cinguideiro branco, fruncido, que tapa a parte anterior da saia, orlado dunha franxa de tela dobre unida por piquillo de dente ancho. Tamén son brancos o colar e os puños, todo con festón e almidonado. A bolsa grande fruncida por un cordón con lazada cólgalle do brazo esquerdo, dobrado para a soster. No momento da foto está baldeira.

Ao seu lado ten a criatura allea que atetaba de pé sobre unha mesiña. Sostena pasándolle o brazo dereito polo van. É nena ou neno, que a vestimenta e o peiteado non adoitaban facer distincións de xénero, e pouco máis terá do ano.

A foto permite distinguir un busto xeneroso que contradí o refrán da comarca ancaresa que se lles atribuía tamén ás mozas: “Vaca de Cancelada, moito ubre e pouca canada”. Porque ela era boa alimentadora. Cinco veces deixara o froito do parto para ir criar a Madrid, sempre onda a mesma señora. Arredor de dous anos máis tarde, volvía cuns cartiños e un baúl de roupa de segunda man para a rolada, a familia e a casa. A foto é a da última vez que servíu de ama de cría, aínda que parise cinco veces máis, Para a súa desgraza, eses ollos errantes verían morrer sete fillos moi novos, o último asasinado no 1936 con só 17 anos.

Polas dificultades do parto, o neno da foto sería o derradeiro da señora, que quixo premiar daquela a fidelidade da ama de cría. O día que a fixeron, viña de lle ofrecer, para o seu home, o posto de porteiro do edificio, que era de propiedade da familia. Helena recibiu a noticia como unha benzón. Na portería poderían instalarse todos e o soldo do que falaran ata lle parecera esaxerado. A señora escribiulle, coma sempre, a carta na que lle daba a noticia a Secundino para que fose probar novo oficio, que os del viñan sendo de xastre e de gaiteiro.

Chegou a Madrid case un mes despois. Viu a portería, sentouse tres días no punto de mira e atención que esixía o traballo e considerouse preso. Falou coa muller e díxolle que lle sería imposible afacerse. De nada valeron nin as peticións dela nin a mellora de oferta dos señores. Volveu para Cancelada libre como un reiseñor.

Esta foto viaxou uns meses máis tarde no baúl do regreso definitivo, envolveita en papel de seda. En Pumarín foi para a caixa onde estaban as catro anteriores, unha con cadanseu meniño. De cando en vez Helena abría a caixa e miraba para os cinco. Case lle eran fillos, pero nunca os volveu ver nin saber deles.

Publicado en Letras nómades – Experiencias da mobilidade feminina na literatura galega,  Ana Acuña (ed.), 2014

Advertisements

DO VERNES SANTO AO SÁBADO DE GLORIA

 

O Vernes Santo era o día do silencio. Nin sequera na miña casa se cantaba. Os Via Crucis facíanse só rezados e non se dicía o Gloria Patris, senón unha xaculatoria que nunca dei aprendido. Besbellaba no seu canto algo parecido para non quedar muda naquel anaco de rezo.

Pola mañá, pasaba polas casas unha delegación das beatas –eran boas mulleres e gárdolles cariño- cunha bolsiña con papeliños de sorteo. Levaba as horas en que debía velarse de noite, canda a Virxe que quedara tan soa. Eu era nena de piedade recoñecida e dirixíanse a min saltando outras casas do barrio de Letrún. Eu, moi orgullosa da escolla, metía na saquetiña a man e sacaba a miña hora. De 2 a 3, de 4 a 5… Sempre eran horas intempestivas e eu non daba espertado.

Pola mañá erguíame chorando. Non fora boa. Faltara á miña palabra nada menos que coa Virxe María. E eu era “Hija de María” con medalla imposta e todo, que me fixeran as beatas unha mañá de maio canda outras nenas tamén piadosas.

Somos Hijas de María.

Ella será nuestro encanto

y nos llevará amorosa

al abrigo de su manto…

Así que o Sábado de Gloria, que xa era un día esperanzador, eu pasaba o día facendo pequenos sacrificios para que me perdoase aquel pecado. Comía o que non me gustaba sen chistar, facía os recados todos sen endosarlle nada a meu irmán. Non ría aínda que me fixesen graza algunhas cousas e estaba tamén en silencio o máis tempo que aguantaba…

-Esta nena está rara hoxe –dicía miña nai-.

E meu pai dáballe a razón coa súa cachaza:

-Si, pero xa lle pasará.

E pasaba, aínda que ao Venres Santo seguinte volvese caer no mesmo.

XOVES SANTO

 

Se os de Lamas eran donos naturais da celebración do Domingo de Ramos, os de Ouselle érano da do Xoves Santo, pois cantaban os Via-Crucis mellor que ninguén e poñían o Monumento máis bonito:

Lágrimas de corazón,

de corazón las lloremos

para que todos gocemos

los frutos de la Pasión…

Non sei como se amañaba a nosa cerdeira para andar sempre na flor cando a xente pasaba cara Ouselle pola tarde facerlle a visita ao Monumento. As súas ponlas parecían cadansúa vela das que se poñían como barandas da escalinata improvisada que conducía ao sagrario desprazado do altar maior.

Floreaban tamén todos os bulbos e raíces primaverais: lirios, narcisos, xacintos. Mais, para percibir esa sinfonía única de arrecendos, había que esperar ao martes de Pascua, día que os de Horta tiñan sinalado para a celebración do San Benito. Alí estaba a Casa dos Señores que tiña o xardín de bulbos máis surtido dos que eu coñecía e podía gozarse del desde a estrada.

Volvendo ao Xoves Santo, a nosa casa parecía un oratorio. Meu pai tiña un repertorio fermosísimo de músicas con letras enigmáticas que non sei de onde o sacara.

Llorad, Cedros del Líbano,

mares, ríos, llorad.

Llorad, rocas del Gólgota

que va Dios a expirar.

Llora, pecador pérfido.

Llora tú sin consuelo

que hiciste al Dios del cielo

la mano levantar.

Una ardorosa lágrima

Vierte mi Salvador.

Tiende su vista lánguida

Buscando al pecador…

Axiña me ensinou a cantar a segunda voz do dúo e entre os dous, dándolle á agulla nos traxes da Pascua, faciamos de cada Xoves Santo un día artístico.

Naqueles olores, reforzados máis entrada a primavera polas glicinias, as lilas e os philadelphus, e naquelas enigmáticas cancións cheas de esdrúxulas noto que estaba o xerme da miña poesía.

A VIRXE DAS CANDEAS

 

A Virxe das Candeas debera ter en Becerreá unha confraría. Os confrades serían os homes casados, poque os que contraían casamento no ano anterior eran, na miña infancia, os obrigados a seren ramistas e organizarlle a festa. Cando se acabou a fonte dos casados, o Concello empezou a nomear a dedo os “ramistas” e supoño que acabou xa a tradición.

Pedían para facela –como farán hoxe- e o primeiro gasto que había que prever era a leña da fogueira, un carro de ponlas de carballo que traían os de Lamas. A fogueira facíase nun solar que quedaba á dereita da Casa de D. César por onde despois se edificou o edificio que albergaba a Caixa Galicia. Encendíase a noite da véspera e alí se xuntaba a paisanía á súa calor. Quizabes por iso, non había en Becerreá o lume de San Xoán, aínda que é o patrón.

O segundo gasto, era a orquestra para o día propio. No ano 1963, anticipándose aos “homes e mulleres do tempo”, apareceu unha nevarada que impediu as comunicación coa vila. O Concello habilitou o seu Salón de Plenos para un baile con acordeón, como seica facía nos anos en que Becerreá tiña clases sociais ben distinguidas. Eu estaba nese baile e nel coñecín un mozo de fóra –non sei que facía en Becerreá- a quen volvín atopar o outro día despois dunha conferencia. Aquel puido ser o principio dunha historia de amor, pero el díxome que xa notara daquela, e na relación amical e epistolar que tivemos unha tempada, que eu aspiraba a chegar onde cheguei. Que eu saiba, non aspiraba a nada. Cousas da vida, dos sentimentos, das circunstancias e dunha noite de neve nas Candeas de hai 51 anos.

O terceiro presuposto co que había que contar –o que fallaba sempre- era mercarlle un manto novo de veludo á Virxe, para o único que daban as beatas algo de calderilla. Como a calderilla non era nada, o manto quedaba sen comprar e os próximos ramistas tiñan que oílas outra vez cando lles petaban á porta.

Recordareina sempre como a festa máis pequena e máis nosa. A xente citábase para comer un lacón, pero tamén tiñan cabida os botelos e os chourizos. Era, xunto co Entroido, a gran celebración dos cimos e as filloas. Cimos é o nome ancarés dos grelos e filloas son as que levan sangue do porco. As outras eran feixós.