OPERACIÓN FINANCEIRA

Chegaron os cómicos anunciando espectáculo para a noite na Praza do Concello. Paraban en Cebrea algunhas veces e, inda non tendo calidade, eran unha alegría no velorio permanente do altofranquismo. Pola noite non faltaría ninguén que puidera moverse a aquela cita.

Os cómicos non cobraban, pero no medio da actuación, saía unha rapaciña vestida de andaluza e pasaba bandeixa para recoller “la voluntad”, que se media en calderilla menor.

Aquela noite, en chegando a rapaciña por xunto del,  Xosé de Piñón estirouse, enconlleuse, intentou pasar desapercibido para non dar nada. Mais, como lle pareceu que o miraban moitos ollos, preguntoulle ao xenro que tiña ao lado e acababa de botar algo:

-E el terás 10 céntimos, Fortunato?

O xenro buscou a perragorda na ciscallada que volvera ao peto e deulla.

E Xosé empezou outravolta, a arte da camuflaxe ata que se creu libre de miradas  avesulladoras, incluída a do xenro. Daquela pechou o puño e meteu a perragorda no peto.

Pero había alí os ollos doutra rapaciña que  non perdeu ripio do que pasaba ao seu redor.

Foi a primeira vez que presenciou unha auténtica operación financeira.

 

O VALSE

Cando D. Santiago abrira consulta pasou a ser o mozo máis valorado entre a burguesía de Cebrea. Por iso as nais avisaran as fillas de como proceder, se se dese o caso, nos bailes que celebraban entre os seus membros no salón do Concello. E ben seguro que todas coincidiran en que o máis importante era non mostrarse desexosas de conquistalo nin acceder á primeira petición, como faría unha calquera.
Nun destes bailes, D. Santiago sacou a bailar a Matilda, que procedía do comercio inda que el fose dunha certa fidalguía operativa para o rango. Todas miraron a escena con envexa, porque non a tiñan pola máis guapa nin sequera pola máis agraciada. Pero D. Santiago debérao facer xusto por iso, por aburrimento ou porque non se fixara sequera en cal era a que sacaba. Xa metido en danza, púxose no papel de conquistador agasalleiro, tanto que antes de acabar o valse xa lle tiña pedido relacións e ela xa lle tiña respondido que o pensaría, que era moi nova e que o compromiso a asustaba un pouco. Xa que logo, el volveuna ao corro moi galante, deu por alí outra volta e, para sorpresa de todas, saíu sen botar máis pezas.
Como pasaban os meses, houbera máis bailes e el non volvera falar con ela, viuno pasar pola beirarrúa un día que non había xente e díxolle desde o balcón:
-Santiago, de aquello sí.
E el mirou cara arriba e co mellor sorriso, sabendo moi ben de que lle falaba, respondeulle:
-Matilda, de aquello no.

A MORTE DA GALIÑA

paco
Paco da Pereira falou de Visita de Canelas a mesma mañá que don Santiago lle matou a mediodía dunha pedrada a mellor pita por lle escarabellar o pebideiro das leitugas e llo deixar feito un cristo. Aínda que a tirou para o camiño e el a colleu a tempo para a comer –e que ben sabía- púxose outra volta a dar á lingua moi cabreado.
Aí contra a noitiña, a Visita xa lle pasaran recado e veuno acantacear por riba da parede da aira, de xeito que quedou escarmentado de faladuras, de todas as faladuras sen fundamento ou con el.
E pola noite empezou a chufar a tododeus arredor do lume, viñera ou non a conto, para parar as consecuencias, aproveitando as conversas que pasaban os que se ían quentar a aquela lareira case comunal. En canto oía un nome metíase a dicir:
-É a gran persoa.
E nunha destas alguén citou a don Santiago.
-Moi boa persoa, don Santiago. Unha gran persoa.
O interlocutor, que o oíra esbardallar contra el, espetoulle:
-Pero matouche a pita, coño!
E Paco respondeu correndo para chegar a tempo:
-Tivo a culpa a pita por entrarlle na horta. El é unha gran persoa.

O GRAMÓFONO

moucho

Don Pedro de Meizarán (Don Pedro Cela Cela y Cadórniga, dicía el nas presentacións) foi onda o xastre Abelardo para escoitar un disco no gramófono Víctor, o da imaxe dun Fox Terrier Nipper escoitando. Abelardo púxolle o tango “Se va la lancha” e el, ao acabar, colleu o equipo nun brazado para o levar á casa do Dr. Vilamarín, o home dunha irmá que o tiña acollido.

-Seino manexar, Abelardo –berrou baixando as escaleiras-. Temos un igual en Meizarán.

O xastre foi detrás para recuperalo. Xa no salón de visitas, Dª María quixo disculpar a seu irmán, como tantas veces:

-Vaia, Abelardo. Pedro foino quitar de traballar. Canto o sinto!

-Non se preocupe –mentiu con elegancia-. Neste momento estaba ocioso.

-Claro que, xa que está aquí, agradeceríalle moito que me permitise escoitar algo de música –pediu ela-. Sempre a boto de menos.

-Non faltaría máis, señora. Pero Vdes. teñen un igual en Meizarán, ¿non si?

E D. Pedro adiantouse a responder cun berro que rompeu o recollemento que o apousento requería:

-Non!!!!

cravo

8
Serafín da Pereira cando foi quinto non superou a talla mínima e volveu para a casa exento do servizo militar. Primeiro tomouno con aprensión e andou amoucado, pedíndolle alternativamente á Virxe do Cebreiro e á de Tarnas que a xente non se dese conta do seu caso.
Despois foise animando porque lle pareceu que tiña unha característica pouco común que mesmo o podía facer importante. E tanto medrou por dentro con esta idea que empezou a falar de tal feito cos máis próximos a ver que pensaban verbo diso.
Como o comentario que lle facían é que se librara de estar no cuartel pasándoas putas, cavilou en que ser baixo era moita sorte de Deus e pasou a andar moi contento botando gargalladas por menos de nada, inda que non falase abertamente do tema.
Cando chegou a vello, requintou máis aquela pasada fortuna poñéndoa como centro do seu curriculum vitae:
-E cando me mediron para ir ao servizo dixéronme: “Corto excluido sin talla ninguna”..
A xente ríase polo baixo. A el poñíaselle cara de ter sido, por esa razón, o home máis feliz do mundo.

O TRAXE

minirrelato

A Gregorio, o xastre de Penamaior, leváronlle unha mociña a que lle ensinase a coller a agulla e o dedal, o que os paisanos chamaban “desarnarse”, a ver se valía para adquirir o oficio. A mociña, ao cabo de dous meses, sabía xa con algún fundamento as primeiras tarefas dunha oficiala.
Aproximábase o San Lourenzo e ela axudou nos dous traxes encargados para a festa. Un pertencía ao mourádego dunha casa boa que a ela lle enchía o ollo e inda máis á familia. Era bo mozo, o traxe quedáralle moi ben caído e, ao saír da misa, as nais chufaban o mourádego e o ben que lle sentaba a vestidura.
Nun dos corriños da conversa estaba a nai da mociña, que dixo con entusiasmo:
-Pois o traxe fíxo xa a miña filla.
Inda ben non soltara a frase, deuse conta de que tiña o xastre a carón mirándoa en fite e viuse obrigada a engadir de inmediato un pequeno detalle:
-Con algo que lle axudou aquí Gregorio.

A CHAQUETA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Á xastrería chegou unha nai cunha reclamación pola chaqueta dun fillo. Traía metido na cabeza que a tal chaqueta non lle quedara ben. Era xente señorita, da que pagaba cando podía pagar –e non eran excusas, pois o señorío non tiña base económica senón alcurnia vida a menos-, pero que daba moito a tabarra coas súas esixencias.

-Le traigo la chaqueta de M. Con ella parece un tolo.

O xastre, con moita calma, pediulle que a puxera logo. Despois mandoulle ao cliente colocarse no medio da xastrería e, canda súa nai, foron dándolle a volta ao redor como se a prenda estivese nun maniquí, parándose en todos os detalles da chaqueta e do rapaz.
Despois indicoulle:

-Quítella agora, se fai o favor.

Cando o rapaz estivo en mangas de cos, volveron repetir a operación, parándose agora só nos detalles do rapaz.
Despois de acabaren ambas vistas, o xastre, con toda a súa retranca, neste caso moi descarada e case cruel, preguntoulle:

-Non lle parece un tolo igual? Para min que a chaqueta non ten nada que ver en todo isto.

Como o rapaz moi polo seu non era, nin sequera o parecía, malpocado, súa nai deu a volta para marchar e el seguíuna, sen mediar palabra.
O xastre non conseguiu cobrar aquela feitura, pero posiblemente non a cobrase tampouco de lle dar tino e poñerse a refacer unha chaqueta que el consideraba que xa estaba ben.

OS LACÓNS DE SAN ANTONIO

SANYO DIGITAL CAMERA

O día de San Antonio Lacoeiro, o músico foi tocar o acordeón para a festa na tarde e no serán. O ramista pasou por cabo del con dous lacóns cumpridos, dos da oferta, que rifaba para pagar aquel baile en honra do santo. Ían atados polas unllas e colgados do ombreiro esquerdo, un cara ao peito e outro cara ás costas.
Arrimouse ao acordeonista nun pequeno descanso entre peza e peza e díxolle ao oído:
-Cómprame unha rifa que che tocan.
O músico era home honesto e respondeulle tamén en voz comedida, pero non exenta de cabreo e incredulidade:
-¿Como vas facer iso? Son de San Antonio.
-¿Quérelos ou non? Despois non digas que non che dei oportunidade. Nas túas mans van mellor que nas de ninguén, que estás traballando por el para divertir a xente.
-Non, ho, non. Rífaos como é debido e non sexas trapalleiro.
-¿Ti queres os lacóns ou non?
-Así, non. E larga que agora vai un pasodobre. A xente quere bailar.
-Despois non te me queixes, ¿eh?
-Non, ho. Lisca dunha vez que xa me leva o demo verte diante.
O ramista andou vendendo por entre a xente ata que dixo que acabara as rifas. Daquela pedíronlle ao músico uns minutos de silencio para proceder a adxudicarlles dono.
O número que saíu da bolsa non o tiña ninguén. E o ramista volveu colgar os lacóns no ombreiro e pasou por onda o músico, dicíndolle de novo á orella
-Non digas que non che pesa por eles. Pero na miña man tampouco van mal, que organizar todo isto déucheme o seu traballo.

A MÚSICA DOS VILLAR. SOBRE UN RETRATO DE INFANCIA

NO PRADO CO ACORDEON

A herdanza musical dos Villar ven de varias xeracións, por vía masculina ata chegar eu. Segundo sei –por observación ou por noticia- foi dando saltos de avós a netos, quedando os fillos e fillas como transmisores ou noutra dimensión.

Meu bisavó Mingos era gaiteiro. Sopraba ben a palleta e tiña axilidade nos dedos. Non se enterou de que na ditadura de Primo de Rivera non se podía tocar o Himno de Riego e plantábao na misa das festas, ao alzar o cura, con naturalidade. O neto avisábao, segundo empezaba, mais non oía ben e ninguén conseguíu sacalo das súas. Afortunadamente pouca xente debía estar no allo da infracción e nunca lle trouxo desgustos.

Meu avó herdou o sentido musical na danza. Seica era o mellor bailador de Cancelada. Era o que marcaba os puntos da muiñeira, ao mesmo tempo novedosos e secundables, polo que non se facía unha rolda que pagase a pena sen a súa presenza. Tivo a profesión de xastre, herdada por meu pai e por min mesma.

Meu pai ascendeu un banzo importante na escaleira musical. Sabía solfexo e tocaba o acordeón. Primeiro diatónico e despois cromático. O cromático estaba feito de encarga por Larrinaga-Guerrini e pesaba moito -14 kilos- polas cousas especiais que lle pediu. No frontón lucía un escrito amoroso: ABELARDO Y ELVIRA. El nunca concebiu a vida sen o amor de adolescente que agardou vintedous anos pola noiva emigrada. Era tamén un bo barítono que cantaba tangos, zarzuela, cuplés, charlestón, pasodobres e o que se terciara, mesmo cantos relixiosos, pois fora sacristán de pequeno.

Eu herdei o amor polo canto e fun soprano en moitos coros. Estudei e dei clase de música, tamén aos meus nenos, e sempre tiven un coro nos centros que mo permitiron… De moza acompañábame coa guitarra e cheguei a aporrear un piano. Compuxen algo de música e son unha melómana irredenta. A música enche a miña vida e, dalgún xeito, vai impregnando tamén todo o que fago.

Os fillos estudaron xa práctica instrumental. María do Cebreiro é unha boa mezzosoprano -ten un disco gravado- e sería unha estupenda pianista se continuase. Abe é un músico con preparación e boa fortuna, o primeiro da familia que é profesional e en moitas facetas da complicada arte de Euterpe.

Agora chega Helena, que afina marabillosamente as cancións. Séntase ao piano para acompañalas cos dez dediños sobre o teclado dando raros acordes para os nosos oídos. De momento é portadora da paixón musical, aínda que xa non leve o apelido Villar por ningures. Pero algún día tiña que acabarse. E oxalá que continúe a música.

RETRATO LITERARIO DA AVOA HELENA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Coa mirada algo perdida, como vagando por Pumarín de Cancelada á busca do meniño que deixou no berce para ser alimentado pola vaca, Helena amostra a súa beleza de muller aínda nova. Nacera en 1872, casara con Secundino aos 20 anos e tiña agora 34. A súa figura está coroada pola cofia branca. De adorno só leva pendentes cunha perla colgada en bonito contraste co negro dun vestido que se adiviña de seda. Sobre o vestido, un cinguideiro branco, fruncido, que tapa a parte anterior da saia, orlado dunha franxa de tela dobre unida por piquillo de dente ancho. Tamén son brancos o colar e os puños, todo con festón e almidonado. A bolsa grande fruncida por un cordón con lazada cólgalle do brazo esquerdo, dobrado para a soster. No momento da foto está baldeira.

Ao seu lado ten a criatura allea que atetaba de pé sobre unha mesiña. Sostena pasándolle o brazo dereito polo van. É nena ou neno, que a vestimenta e o peiteado non adoitaban facer distincións de xénero, e pouco máis terá do ano.

A foto permite distinguir un busto xeneroso que contradí o refrán da comarca ancaresa que se lles atribuía tamén ás mozas: “Vaca de Cancelada, moito ubre e pouca canada”. Porque ela era boa alimentadora. Cinco veces deixara o froito do parto para ir criar a Madrid, sempre onda a mesma señora. Arredor de dous anos máis tarde, volvía cuns cartiños e un baúl de roupa de segunda man para a rolada, a familia e a casa. A foto é a da última vez que servíu de ama de cría, aínda que parise cinco veces máis, Para a súa desgraza, eses ollos errantes verían morrer sete fillos moi novos, o último asasinado no 1936 con só 17 anos.

Polas dificultades do parto, o neno da foto sería o derradeiro da señora, que quixo premiar daquela a fidelidade da ama de cría. O día que a fixeron, viña de lle ofrecer, para o seu home, o posto de porteiro do edificio, que era de propiedade da familia. Helena recibiu a noticia como unha benzón. Na portería poderían instalarse todos e o soldo do que falaran ata lle parecera esaxerado. A señora escribiulle, coma sempre, a carta na que lle daba a noticia a Secundino para que fose probar novo oficio, que os del viñan sendo de xastre e de gaiteiro.

Chegou a Madrid case un mes despois. Viu a portería, sentouse tres días no punto de mira e atención que esixía o traballo e considerouse preso. Falou coa muller e díxolle que lle sería imposible afacerse. De nada valeron nin as peticións dela nin a mellora de oferta dos señores. Volveu para Cancelada libre como un reiseñor.

Esta foto viaxou uns meses máis tarde no baúl do regreso definitivo, envolveita en papel de seda. En Pumarín foi para a caixa onde estaban as catro anteriores, unha con cadanseu meniño. De cando en vez Helena abría a caixa e miraba para os cinco. Case lle eran fillos, pero nunca os volveu ver nin saber deles.

Publicado en Letras nómades – Experiencias da mobilidade feminina na literatura galega,  Ana Acuña (ed.), 2014