CON FLORES A MARÍA

 

 

 A nena cantaba moi ben os cánticos de maio, o mes das flores, que eran para María.

Venid y vamos todos

con flores a porfía,

con flores a María

que Madre nuestra es.

A nena coñecía ben a María. Era “purísima docella, más que la luna bella”… Queríalle, falaba con ela e dáballe bicos mentres cruzaba o pasillo de igrexa para comulgar pechando na man aquela medalla de aleación barata colgada ao colo nunha cinta azul ceo. Impuxéralla un día un grupo de beatas. Canda ela había outras nenas, todas as que cantaban e levaban os ramos de flores durante o mes de maio ao seu altar. Que honra ser Filla de María, unha Señora tan guapa e tan boa que velaba polas nenas!

Non sabía quen era Porfía, pero tiña que ser amiga de María se andaban xuntas. Por iso lle quería tamén e lles levaba flores ás dúas a aquel altar improvisado cuberto cun mantel de percal branco e algunhas velas que se encendían mentres elas cantaban.

A nena leváballes azar, que despois descubriu que non o era porque na montaña non hai laranxeiras nin limoeiros que dean esa flor Pero a flor de María, así e todo, deixouna marcada co seu aroma branco, fraxil, sagrado…

Hoxe non só lle ole a María, que tamén lle ole a Deus. E moitas tardes de maio vai cabo da celinda ou filadelfo, que ese era o nome, para se empapar do recordo de Deus e de María, para ulir a infancia, para ulir todo aquilo que tamén era fráxil e marchou.

 

DO VERNES SANTO AO SÁBADO DE GLORIA

 

O Vernes Santo era o día do silencio. Nin sequera na miña casa se cantaba. Os Via Crucis facíanse só rezados e non se dicía o Gloria Patris, senón unha xaculatoria que nunca dei aprendido. Besbellaba no seu canto algo parecido para non quedar muda naquel anaco de rezo.

Pola mañá, pasaba polas casas unha delegación das beatas –eran boas mulleres e gárdolles cariño- cunha bolsiña con papeliños de sorteo. Levaba as horas en que debía velarse de noite, canda a Virxe que quedara tan soa. Eu era nena de piedade recoñecida e dirixíanse a min saltando outras casas do barrio de Letrún. Eu, moi orgullosa da escolla, metía na saquetiña a man e sacaba a miña hora. De 2 a 3, de 4 a 5… Sempre eran horas intempestivas e eu non daba espertado.

Pola mañá erguíame chorando. Non fora boa. Faltara á miña palabra nada menos que coa Virxe María. E eu era “Hija de María” con medalla imposta e todo, que me fixeran as beatas unha mañá de maio canda outras nenas tamén piadosas.

Somos Hijas de María.

Ella será nuestro encanto

y nos llevará amorosa

al abrigo de su manto…

Así que o Sábado de Gloria, que xa era un día esperanzador, eu pasaba o día facendo pequenos sacrificios para que me perdoase aquel pecado. Comía o que non me gustaba sen chistar, facía os recados todos sen endosarlle nada a meu irmán. Non ría aínda que me fixesen graza algunhas cousas e estaba tamén en silencio o máis tempo que aguantaba…

-Esta nena está rara hoxe –dicía miña nai-.

E meu pai dáballe a razón coa súa cachaza:

-Si, pero xa lle pasará.

E pasaba, aínda que ao Venres Santo seguinte volvese caer no mesmo.

XOVES SANTO

 

Se os de Lamas eran donos naturais da celebración do Domingo de Ramos, os de Ouselle érano da do Xoves Santo, pois cantaban os Via-Crucis mellor que ninguén e poñían o Monumento máis bonito:

Lágrimas de corazón,

de corazón las lloremos

para que todos gocemos

los frutos de la Pasión…

Non sei como se amañaba a nosa cerdeira para andar sempre na flor cando a xente pasaba cara Ouselle pola tarde facerlle a visita ao Monumento. As súas ponlas parecían cadansúa vela das que se poñían como barandas da escalinata improvisada que conducía ao sagrario desprazado do altar maior.

Floreaban tamén todos os bulbos e raíces primaverais: lirios, narcisos, xacintos. Mais, para percibir esa sinfonía única de arrecendos, había que esperar ao martes de Pascua, día que os de Horta tiñan sinalado para a celebración do San Benito. Alí estaba a Casa dos Señores que tiña o xardín de bulbos máis surtido dos que eu coñecía e podía gozarse del desde a estrada.

Volvendo ao Xoves Santo, a nosa casa parecía un oratorio. Meu pai tiña un repertorio fermosísimo de músicas con letras enigmáticas que non sei de onde o sacara.

Llorad, Cedros del Líbano,

mares, ríos, llorad.

Llorad, rocas del Gólgota

que va Dios a expirar.

Llora, pecador pérfido.

Llora tú sin consuelo

que hiciste al Dios del cielo

la mano levantar.

Una ardorosa lágrima

Vierte mi Salvador.

Tiende su vista lánguida

Buscando al pecador…

Axiña me ensinou a cantar a segunda voz do dúo e entre os dous, dándolle á agulla nos traxes da Pascua, faciamos de cada Xoves Santo un día artístico.

Naqueles olores, reforzados máis entrada a primavera polas glicinias, as lilas e os philadelphus, e naquelas enigmáticas cancións cheas de esdrúxulas noto que estaba o xerme da miña poesía.

A VIRXE DAS CANDEAS

 

A Virxe das Candeas debera ter en Becerreá unha confraría. Os confrades serían os homes casados, poque os que contraían casamento no ano anterior eran, na miña infancia, os obrigados a seren ramistas e organizarlle a festa. Cando se acabou a fonte dos casados, o Concello empezou a nomear a dedo os “ramistas” e supoño que acabou xa a tradición.

Pedían para facela –como farán hoxe- e o primeiro gasto que había que prever era a leña da fogueira, un carro de ponlas de carballo que traían os de Lamas. A fogueira facíase nun solar que quedaba á dereita da Casa de D. César por onde despois se edificou o edificio que albergaba a Caixa Galicia. Encendíase a noite da véspera e alí se xuntaba a paisanía á súa calor. Quizabes por iso, non había en Becerreá o lume de San Xoán, aínda que é o patrón.

O segundo gasto, era a orquestra para o día propio. No ano 1963, anticipándose aos “homes e mulleres do tempo”, apareceu unha nevarada que impediu as comunicación coa vila. O Concello habilitou o seu Salón de Plenos para un baile con acordeón, como seica facía nos anos en que Becerreá tiña clases sociais ben distinguidas. Eu estaba nese baile e nel coñecín un mozo de fóra –non sei que facía en Becerreá- a quen volvín atopar o outro día despois dunha conferencia. Aquel puido ser o principio dunha historia de amor, pero el díxome que xa notara daquela, e na relación amical e epistolar que tivemos unha tempada, que eu aspiraba a chegar onde cheguei. Que eu saiba, non aspiraba a nada. Cousas da vida, dos sentimentos, das circunstancias e dunha noite de neve nas Candeas de hai 51 anos.

O terceiro presuposto co que había que contar –o que fallaba sempre- era mercarlle un manto novo de veludo á Virxe, para o único que daban as beatas algo de calderilla. Como a calderilla non era nada, o manto quedaba sen comprar e os próximos ramistas tiñan que oílas outra vez cando lles petaban á porta.

Recordareina sempre como a festa máis pequena e máis nosa. A xente citábase para comer un lacón, pero tamén tiñan cabida os botelos e os chourizos. Era, xunto co Entroido, a gran celebración dos cimos e as filloas. Cimos é o nome ancarés dos grelos e filloas son as que levan sangue do porco. As outras eran feixós.

A COCIÑA

 

A nena non recorda a cociña da primeira casa, pero as da segunda, que ía ser a casa da súa vida, si. Ata que ela tivo oito anos estaba apartada da vivenda aínda que formando parte de toda a edificación. Era terreña con ecociña económica de ferro e depósito de auga. Con aquela auga, bañábaos a mamá.  

Na parte de atrás, había un cortelliño para coellos. Cando as crías saían do cochiño que lles facía a coella, a mamá deixábaas andar pola cociña para que as mirasen sen collelas, que as podían apretar demais querendo acariñalas. Subindo por unha escada e alzando unha trampiña, chegábase ao faiado de gardar leña e carbón. Ulía a ratos. A nena non sabía como ulían os ratos pero estaba segura de que alí ulía a ratos e non a outra cousa. Aínda así, gustáballe subir, pero case nunca lle deixaban porque podía mancarse contra calquera cousa ou caer e facerse moito mal.

Ao lado esquerdo da entrada, estaba a corte dos cochos, na que se podía entrar pola cociña ou por fóra. A porta do interior tiña postigo e a nena, ao primeiro, podía ver os porcos se a collían no colo. Gustáballe mirar como comían no maseiro e mamaban cando eran pequeniños. Na parte de arriba desta corte estaba o poleiro e o niño das galiñas. Saían por unha fiestra enreixada para pasar o día nun galiñeiro de tela metálica e volvían entrar, se querían poñer ou pola noitiña para se deitaren.

A nena tiña unha cadeira baixiña co cú de palla para sentarse a mirar como traballaba a mamá mentres atendía ao neno no barrelo arrolándoo co pé. Estando naquel asento, a mamá ensinoulle cal era a súa man dereita e foi xa de ben grandiña cando conseguíu saber cal era sen lembrar como estaba sentada mirando para a porta.

Naquela cociña a nena descubriu os arrecendos das comidas que lle gustarían para sempre: os cimos con lacón, as luras na súa tinta, as androllas –tripas de porco escaldadas para asar despois na prancha da cociña-, a espiñola do día da matanza, os botelos e as troitas en escabeche…

Con aquela cociña soña moitas veces. Sobe pola escada cara o cheiro dos ratos e non cabe ben pola trampiña na queda entalada ata que a van sacar.

A cociña nova estaba xa integrada no baixo da vivenda, tiña chan de baldosa, unhas escaleiras para subir á xastrería e un banco para sentarse tras da prancha, onde quecían os pés. O que máis recorda da infancia nela é a radio. Alí escoitaba música coa mamá e as noticias da Pirinaica co papá. A música daquela época, que segue sendo preciosa, está no fondo da banda sonora da súa vida: Harry Lime, da película “O terceiro home”, que poñían con dedicatorias en Radio Andorra.

 

 

UN DÍA DE REIS

 

A nena sabía que non existían máis Reis que os da baralla e que os Reis Magos eran como unha historia bonita que se lles contaba aos nenos para poñelos contentos. Ela sabía ben que o papá non lle mentía. A mamá, que tampouco lle mentía, non lle dixera outra cousa. Así que  os Reises non existían, porque eran os pais, as madriñas e os padriños ou os avós.

Por iso se ría cando a madriña Sara viña con xoguetes para ela e seu irmán a mañá do día 6 de xaneiro dicindo que llelos deixaran alí os Reis. Sara traía xoguetes moi bonitos. A nena recorda especialmente os dun ano: unha cociña con todos os seus cacharros, para ela e uns soldados redondiños de colores que se tiraban cunha boliña desde un canón, que era todo de madeira.

Pero á nena gustábanlle moito os xoguetes trouxéraos quen os trouxera, que iso tanto tiña. E pasaba moito tempo mirando no escaparate do bazar os que estaban alí esperando a que os nenos os pedisen nas súas cartas e os Reis –aínda que non os había- os fosen mercar. Nin ela nin seu irmán pedían nada porque sabía que non llelos podían comprar. Na casa, a mamá poñíalles dous chourizos pequenos que eles viran facer para ese día, pero gustábanlles máis collidos esa mañá na habitación e fritos para o xantar.

Aí arredor dos nove anos, unha mañá de Reis, ademais da madriña, chegou a tendeira dos xoguetes cun paquete que lle deixaran os Reis para o neno, que era músico porque xa sabía tocar no harmonio do papá coas dúas mans. Aquel xoguete era precioso: un piano encarnadiño coas teclas brancas e negras porque teñen que ser así, que iso xa o sabía ela. E a nena pediulle a seu irmán se lle deixaba que fose dos dous. El díxolle que si, claro. Case todo era dos dous. Tamén os cacharros da cociña e os soldadiños, os contos e a imprentiña de goma para escribiren os seus contos. Pero caéronlle as bágoas.

De alí a un pouco, o papá mandoulle ir ao seu cuarto e mirar ben se había algo para ela.  A nena abriu a porta e viu un sobre pequeno riba da cama. Abriuno e leuno dun tirón, porque lía moi ben. “Querida Helena: Nós tamén che queremos moito. Compra con estas 25 pesetas o que máis che guste. Un abrazo dos tres”. A nena quedou aleuta. ¿Como era posible que os Reis existisen, que lle trouxeran aquilo sen llelo pedir e mesmo que tiveran unha letra bastante parecida á do papá que  coñecían tan ben de lle apuntar as medidas dos clientes que el ditaba ao tomalas ? ¿Como era posible que os Reis escribisen cartas? ¿Como era posible que o papá se equivocase?

Volveu meter no sobre e o billete na carta e foi onda os papás para llelo contar. Eles tampouco daban creto. E dixo o papá:

 -Parece que os Reis existen, Helena. Eu estaba equivocado. E, se existen, non podían esquecerse de ti, que es unha boa nena. Se cadra é que non saben que vivides xuntos. Eles tamén se poden equivocar como me pasou a min.

Entre todos pensaron que o mellor sería que a mamá a acompañase para mercar as cousas que quixese. As cousas foron uns zapatos de color marrón preciosos e unha carteiriña con flocos, que a mamá dixo que era de charol, encarnadiña como o piano, na que meteu as pesetas e perragordas que lle sobraron.

A nena xa creu moi pouco tempo nos Reis, pero pagara a pena vivir aquel día, aínda que nun momento fose moi triste.

 

 

A NENA E AS LINGUAS

BECERREÁ ENSUMIDA NA BRÉTEMA. VISTA DESDE O CALAMOUCO

A nena empezou a falar dúas linguas. O galego co papá e o castelán coa mamá. Ela case non se acorda, porque cando naceu o irmán a mamá desenganouse de que non volvería marchar para Donostia e abandonou o castelán para falar na casa. Só o usaba con algunhas clientas. Era moi boa modista e viña de traballar para Balenciaga, pero as clientas señoritas da vila chamábanlles “batitas” aos vestidos para que lles cobrase pouco.

A nena tivo tamén contacto co castelán na igrexa e na escola. Foi pouco tempo á escola, pero alí había que falar castelán igual que cando na praia en Donostia se tiña que meter na auga. Era algo parecido. Ao pasar a porta do patio de recreo onde Paco da Pereira levaba ás veces as vacas a pacer, entrábase noutra lingua como se entraba na auga, pero de boa gana. Na auga non. A única mentira que recorda ter contado foi o día dixo que lle doía moito a barriga para quedaren na casa mentres os parentes que as acollían  ían á praia da Concha. Os parentes falaban euskera entre eles e a nena non os entendía. A mamá si. Con elas falaban castelán.

En castelán tamén lía. Os libros e os contos estaban en castelán, agás o tomo da Gran Enciclopedia de La Juventud, que estaba noutras dúas linguas. A mamá e o papá sabían que se chaman unha francés e outra inglés, pero nin a nena nin seu irmán sabían cal era cal.

O castelán tamén se oía na radio, que estaba na cociña. O papá só escoitaba a Pirenaica pola noite coa nena ao lado. Daquela, a radio facía moito ruído, ao que o papá lle chamaba chicharra. A nena sabía que non se podía dicir fóra da casa, nin sequera á clientela, que escoitaban esa emisora.

-Non é nada malo –dicía o papá-. Pero non se pode saber que a escoitamos.

Había outra lingua na radio que era moi chocante. Falábana na emisora “Radio Clube Portugués”. Case parecía galego, pero doutra maneira. Naquela emisora oíase Ministro da Facenda. ¡Que risa! Un ministro que ía coa facenda… Ha, ha, ha… E tamén dicían óso… Outra risa, porque así é como lles chamaba aos güesos o criado da casa de Ameixide cando ía á carnicería e todos se rían del…

A nena aínda coñeceu outra lingua aos oitos anos. Chamábase catalán. Falábaa unha nena de Barcelona que coñeceu en Rionaval. Mataran a seus pais na guerra e recollérana aqueles parentes cos que a nena estivo quince días. Joana xa non se acordaba deles, pero tiña un retrato metido nun libro e mirábano todas as noites antes de durmir, que era cando lles daba un bico e lles dicía: “Bona nit”.

CABO DO PETO DE ÁNIMAS


Déronlle á lingua máis dunha hora. Touxeron á conversa a tododeus, facéndolle recortes de tesouras por todas partes. Aínda recoñecendo que os personaxes lacerados o merecían de sobra, quizabes fosen maltratados demais naquel corro metafórico.
Cando non atoparon a quen máis traer ao conto, dixo a primeira:
-Voume, que se me fai algo tarde.
E a segunda contestou:
-Pois seguiremos logo mañá. Como non nos metemos con ninguén…

AS MARIQUITAS

 

A nena erguérase un día de entre un montón de trapos de recortes e puxérase a andar ata chegar á porta. Así lle contaban a mamá e o papá que aprenderá a andar, ela soa. Tamén lle contaban que tivera a sarna moi pequena. Pegáranlla os soldados cando o exército lles requisou a xastrería para traballaren para a tropa, de descanso na vila. A nena criouse na xastrería entre recortes, tecidos, botóns, fíos, fiañas, máquinas de coser, carretes e bobinas. Por iso aprendeu a coser moi axiña: pasar fíos, ganduxar, sacar hilváns co corno do corzo. E despois, botóns e forros.

Os días da feira –3 e 19- poñíase nun recantiño, con seu irmán máis pequeno ao lado, e amañaba algunha cousa que traía un cliente: poñer un botón, coser un peto que lle arrincara a corna dun xato, prender un baixo que se soltara… O papá non cobraba por ese traballo e mandáballo facer a ela, que xa sabía. O cliente deixáballe unha pequena propina que gardaba nunha caixa. Cando acababa a feira, contaban os dous a ver canto tiñan.

Tamén gañaba propinas entregando traxes pola vila. Era bonito levalos no brazo esquerdo. Ela estendíao  e o papá ía colocando o pantalón pola metade, o chaleco pregado e metido polas sisas,  e a chaqueta tamén pola metade dobrada coa dianteira cara dentro para que non se engurrasen os ombreiros. A nena chegaba ás casas e a maioría dos clientes metían a man no peto e dábanlle a calderilla que atopaban e ata algunha peseta de papel.

Todo o diñeiro era para os dous e gastábano en alugar tebeos na librería “Pahe”, a de D. Ramón. Traían os tebeos e subíanos ler ao faiado. Gustábanlles sobre todo as historietas de “La familia Ulises”: D. Ulises Higueruelo, Dª Sinforosa (a muller), Lolín, Merceditas e Policarpito (os fillos), Dª Filomena (a sogra) e o can Treski.

Tamén lles gustaban as mariquitas que se vendían no mesmo sitio. Traíanas unha de cada vez, cando viñan novas, que ben chegaba. A nena recortaba a boneca e a roupa con tino de non romper os enganches para poñerlla. E despois xogaban a vestilas de todas as formas. ¡Que xogo tan bonito! Cando as recollían, gardábanas en cadanseu sobre de cartas que viñas de Buenos Aires para que non se lles mesturasen as roupas.

Algo máis tarde, a nena entrou en contacto coas lecturas piadosas que lle proporcionaba a muller da tenda dos fíos, os botóns e as puntillas, que era moi rezadora. Así foi como a puxo en contacto coa vida exemplar de nenas e nenos santos. E a nena lía e relía con moito interese antes de lle volver cada libro para ver de ser santa ela tamén, cousa que lle parecía moi difícil.

No fondo da súa memoria quedarían gardadas para sempre as fazañas virtuosas de Xusto e Pastor (así xuntiños), Tarsicio, María Goretti e a beata Imelda.