A TRADICIÓN ORAL E O TEXTO LÍRICO NA EDUCACIÓN INFANTIL

Dentro da Literatura, a poesía ocupa un lugar privilexiado na educación estética e sentimental nos primeiros anos da vida, adquisición que se transferirá a moitas aprendizaxes posteriores.

As criaturas posúen unha conformación psicolóxica que as fai percibir o mundo de xeito máxico. Dotan de vida canto as rodea e os seus xogos coa linguaxe parécense aos ritmos das formas poéticas. As crianzas, que reproducen o estadio da infancia colectiva da humanidade, fan poesía por diversos procedementos, mesmo cando xogan. E xogan coas palabras  imitando a poesía segundo as formas nas que o fixeron na orixe todas as culturas. A pluralidade literaria que pode amosarnos a humanidade naceu da poesía.

Na evolución cognoscitiva cara á madurez, nenas e nenos irán perdendo esta característica, que si continuará presenta en quen chegue a ser poeta, escribindo ou recreando poesía a través das súas lecturas. Por iso a escola entrará ao longo desa evolución, por razóns diversas e non pedagóxicas,  na substitución da lírica pola narrativa, un xénero co que é máis doado traballar nas aulas. E todo este proceso da vivencia literaria está hoxe en dura competencia co universo dixital, non sempre promotor da literatura e menos da poesía.

O proceso evolutivo anunciado comeza no berce e entra institucionalmente  na Escola Infantil, de aí a oportunidade de que sexa a escola quen continúe acrecentando e transformando as capacidades fabulatorias que as criaturas aportan ás aulas a través de modelos que as achegan á creación colectiva universal do xénero poético, cume da expresión literaria de calquera lingua. De non haber unha planificada intervención escolar, ou porque en aparencia a poesía é o texto menos utilitario e máis complicado de interpretar ou porque o profesorado non teña adquirida a capacidade de sentir e transmitir a emoción poética, acaba sendo un xénero con moi pouca presenza no ensino.

Polo camiño da escolarización adoita quedar o poder poético para axudar a medrar en harmonía a través do goce estético, de espertar sentimentos de satisfaccón persoal e de facer algo mellor o mundo coa estimulación poética da propia estima, da solidariedade cos demais, da igualdade de dereitos e deberes de nenas e de nenos, e do coidado do contorno e do planeta.

Todas as emisións de mensaxes cifradas pola poesía –que son unha intervención sobre a capacidade comunicativa máis emocional da lingua- actúan, como algúns medicamentos, mensaxes de liberación lenta que seguen actuando dosificadas a través do tempo mostrándose capaces de se adaptaren a novas situacións e a novos estadios de coñecemento para a cooperación do ritmo propio, da liberdade persoal e do ben colectivo.

En Galicia, porque o pobo soubo conservar a tradición poética medieval non escrita e porque tivo como fundadora da nosa literatura contemporánea. a gran poeta que empatizou con el ata se converter nun dos seus prezados símbolos, o número de poetas é moi elevado en relación co poboamento. Parece lóxico que a escola aproveite a súa abondosa autoría xunto coa poesía de creación popular que inda se percibe herdada nas familias. Sendo así, a aula debe dar cabida a subxéneros da poesía oral importantísimos nestas idades: arrolos, adiviñas, cántigas, lendas e ledaíñas, fórmulas tamén  valiosas na fixación de estruturas para aprender debidamente o idioma. Por outro lado, aproveitará tamén o feito de que os nosos mellores creadores teñen poemas para a infancia, aínda que fose produción ocasional. Outros escribiron libros, como é o caso de Manuel María, que fixo ofrenda a esa idade que nos prepara para sermos adultos, e Xosé Neira Vilas, desde cuxa Fundación se creou o máis importante premio de poesía infantil, Arume, gañado por autoras e autores moi recoñecidos da nosa lírica.

Por fortuna, hoxe temos un número considerable de poetas que se ocupan de crear para o público infantil e as bibliotecas escolares poden ofrecer o material necesario para unha lectura pracenteira. Igualmente, hai poetas con preparación pedagóxica para facer chegar ao profesorado a formación que precisa quen queira traballar coa poesía como elemento na aprendizaxe da lingua, das emocións, da estética comunicativa e dunha forma de expresión privilexiada que, de ningún modo, pode quedar á marxe dos contidos escolares nas etapas obrigatorias do ensino.

É necesario apoiar con teoría e experiencia o traballo docente para que o texto lírico –oral ou escrito- entre conscientemente e a tempo nas aulas como auxiliar privilexiado para unha educación integral de cualidade lanzando a mensaxe de que non se pode educar integralmente sen textos poéticos, vehículo excepcional para promover emocións e transmisión de valores.

(Exposto nas “XVI XORNADAS DE LIX. Os camiños nas narrativas literarias e artísticas da Literatura Infantil e Xuvenil” -Santiago, 21 e 22 no novembro de 2019-, como fundamento teórico da experiencia “Sentindo en feminino: A tradición oral e o texto lírico na Educación Infantil” que as profesoras Rosa Suárez Veiga e Fátima Rodríguez Eiroa realizan no CEIP “López Ferreiro” de Santiago)

#INTERFERENCIAVARADA

Momento do debate ao final da representación.

#INTERFERENCIAVARADA é unha montaxe que puxo en escena a compañía Xerpo na súa SALA INGRÁVIDA (O Porriño) os días 3, 4, 11 e 12 de maio. Na obra conxúgase a poesía (haikus) e a tecnoloxía que vence o espazo e o tempo podendo representarse interactivamente en dúas salas (Galicia e Andalucía) dándolles aos públicos participación.

Como autora dos haikus seleccionados para servir de fío condutor das interferencias espazo-tempo –feito que non agradecerei o suficiente- asistín convidada á representación do día 4 e vin un ensaio destinado a repasar o manexo das crebas propias do teatro xaponés wabisabi, recollidas estas no mar de Cangas, que pon en movemento o actor –expléndido Álex Sobrino-, e da parte tecnolóxica que desenvolve cara ao público Irene Moreira –directora dun proxecto tan ambicioso como sinxelo de aparencia e unha mente teatral creativa que fascina.

Crebas sobrantes exhibidas fóra da sala

Deixo estas fotografías de recordo dunha experiencia irrepetible, non só da amante que son do teatro, senón sobre todo de poeta: escoitar haikus meus como textos esenciais nunha dramaturxia que desenvolve un movemento pendular cun eixo espazo/tempo.

Un momento do ensaio co péndulo en movemento.

PRESENTACIÓN DE “O LIBRO DOS LIBROS”

A convalecencia dunha pequena intervención ocular non me permitiu estar este serán na presentación de “O libro dos libros”, un volume de relatos que publicou a Editorial Galaxia (2018) no que tiven a honra de participar con narradoras e narradores de diferentes xeracións e estilos, e que resulta unha significativa polifonía arredor do mundo do libro, das bibliotecas, da literatura, das librerías…, é dicir, de todo o que o título suxire.

O acto foi pensado para facer unha pequena presentación do traballo de cada participante presente (Marilar Aleixandre, Andrea Barreira, Antón Riveiro Coello, Rosalía Fernández Rial) e un debate arredor do enunciado “Onde vai o relato?”  Non podendo estar na Librería Couceiro de Santiago como quixera, práceme “tirar do fío” para deixar unha reflexión sobre ambos aspectos, inda que teña xa perdida a riqueza do contraste. Así pois, o meu relato, “Evolucións”, é un tributo a don Ramón o Libreiro, que tiña en Becerreá o único espazo público promotor de cultura mediante o aluguer de cómics, contos, e novelas rosa e do Oeste. A narradora vai contando a transformación que fixeron dela as letras, desde esta lectura de alugar da infancia á literatura, a través de dous libros atopados na casa e posteriormente de dúas adquisicións persoais na xuventude, transformación paralela á que  traerá como sultado na vila a desaparición do espazo triangular de traballo que demarcaba a librería coa súa propia desaparición, a da albardería, do surtidor de gasolina e do reloxeiro.

Verbo da pregunta directoa sobre o relato podemos darlle dúas dimensión: onde está e cara onde camiña. O relato é, xunto coa poesía, o subxénero narrativo máis de noso. O desenvolvemento da prosa galega fíxose a través de grandes relatistas: Castelao, Dieste, Fole, Cunqueiro, Blanco Amor… Sen embargo, parece non espertar hoxe tanto interese entre as narradoras e narradores, que prefiren a novela como expresión dos seus diferentes mundos e proxectos. Cara onde camiña o relato? Eu augúrolle unha re-conquista de terreo, non só porque non debamos deixar esmorecer o que nos é máis propio, senón tamén porque se presta a unha lectura rápida e completa, feito que se avén aos condicionantes espazo-temporais que lle impón ao feito de ler a sociedade tal como a desenvolvemos.

HERDANZA DE MULLERES

Visita das Máquinas plantara onda a casa dúas lileiras. Eu pasaba por diante para lle levar á avoa da Venta un cestiño de provisións, Carapuchiña medosa porque lle temía a unha muller muda que berraba nos agros de Cruzul ao me ver, a un home tolo que andaba de batifoula e, sobre todo, aos presos que cantanban nas celas do cárcere e aos mortos de accidente na Porteliña que traían a un improvisado depósito no cárcere, que limitaba coa horta da miña casa. Pasaba por diante das lileiras todo o ano, mais só recordo as viaxes de abril, cando os arbustos se revestían de color e de perfume.

Outras mulleres plantaran tamén para min antes de eu chegar ao mundo. Dona Concha de Soto, unha glicinia e unha roseria de Baker a ensarillárense xuntas por riba dunha magnolia. Metidas no sombrío misterio do seu xardín dona Carmiña de Valcárcel puxera camelias primaverais, marabillosas inda sen uliren. E dona Vicenta de Prieto enchera o seu xardín de roserias antigas, cuxo aroma chegaba ás miñas ventás.

Ningunha soubo cando facía as plantacións que estaba situando sobre a terra os catro puntos cardinais da miña sensibilidade.

O PÓRTICO NA HISTORIA

37830001_10204980336663815_4094449231593472000_n

Este Pórtico da Gloria fulgurante como recén estreado que temos perante os ollos coa riqueza cromática das orixes débenos encher de autoestima e estimularnos a volver os ollos para encontrármonos coa Historia no momento da súa construción. Inda sometido aos cambios esixidos para lle colocar diante a fachada barroca do Obradoiro, é ben doado percibir nel a grandeza arquitectónica dunha época de gran esplendor que permitiu mostrar ao mundo o ambiente social e económico elevado que a sostiñan. Só desde o poder que propicia unha cultura refinada e exportable a toda Europa se pode explicar esta complexa creación que, inda acontecendo nun contexto relixioso, serve os intereses temporais dun reino que estendía a súa cultura e ao mesmo tempo recibía e incorporaba outras influencias europeas. A restauración do Pórtico da Gloria é unha ocasión propicia para descubrir cal era a Galicia da época do Mestre Mateo e que papel desempeñaba desde este confín da terra. A súa recuperación cobraría así un sentido pleno.

No Reino de Galicia durante a época medieval –a denominación de Reino estenderase moito máis no tempo- desenvolvéronse ata brillaren todas as artes. A lingua contemporánea da construción do Pórtico é a lingua galega innda moi nova mais literariamente tréfega e vizosa, na que sobresaíu a poesía de carácter relixioso e, sobre todo, profano. A música e os músicos son elementos destacables de integración neste escenario pétreo que serve como lección a quen chegaba á catedral. Vinculado coa música  está o canto e de aquí saen para o mundo as cantigas de amigo, un auténtico monumento literario de noso, e chegan de Occitania, outro centro cultural do sur de Europa con lingua romance vigorosa no momento, influencias doutras cantigas de amor cortés e de sátira que atoparán aquí grandes cultivadores.

As políticas dos nosos reis foron decisivas para que o Mestre Mateo puidese obrar esta marabilla de transición entre o románico e o gótico, movementos ambos que deixaron obras salientables no Reino de Galicia. Foi Fernando II quen promocionou a creación do Pórtico, correndo o erario público cos gastos do obradoiro do Mestre Mateo que recibiu unha pensión vitalicia a cambio do seu valioso traballo. Decisivo resultou tamén para a culminación de tal proxecto outro rei de Galicia, Afonso VIII. Ambos están enterrados no Panteón Real da Catedral de Santiago.

Este Reino foi poderoso e, como tal, tiña cultura e lingua propias que recibimos en herdo. E nada mellor para nolo recordar que o esplendor dunha esmeradísima obra que debera utilizarse, alén do seu significado relixioso, como unidade didáctica para explicar a nosa historia e as nosas raíces. En definitiva, para transmitir coñecemento sobre Galicia e o seu desenvolvemento histórico. O himno que soará neste día grande fálanos de Breogán como mito fundador, mais non precisamos ir á figura de Breogán para basearnos nun pasado cheo de vitalidade para camiñar cara ao futuro con toda a dignidade dun pobo afortunado nas orixes. Abóndanos con mirar este anovado Pórtico da Gloria que nos volve ao Medievo para caer na conta de que temos o deber histórico e moral de conservármolo e canda el, sen ser menos importante, o de preservar a lingua que falaban os nosos reis e na que trobaba Alfonso X de Castela, O Sabio. A lingua galega foi o vehículo comunicativo normal entre o Mestre Mateo e os canteiros que creaban esta xoia. Hoxe, libre dos prexuízos históricos que se deitaron sobre ela, debe seguir sendo o idioma de comunicación normal entre os habitantes deste vello Reino para perdurar tanto como o Pórtico da Gloria.

37841930_10204980335223779_3481963324403351552_n

Publicado en El Correo Gallego (25-07-18)

 

 

 

 

 

 

,

A MORRIÑA E A RETRANCA

A morriña e a retranca son dúas características que se nos atribúen e algo diso debe haber, como di a nosa paisanía ante a evidencia, demostrando xa que, efectivamente, algo hai. E, estando radicadas unha nos sentimentos e outra na razón, creo que veñen sendo a mesma cousa: o noso xeito aprendido e xa herdado de reaccionar fronte á adversidade.

Sentimos morriña, forte e inconcreta sensación que habita na profundidade persoal, porque notamos que nos falta algo, porque tememos que nos vaia faltar algo, porque nos arrebataron algo… Adoita sentirse fóra da terra porque nos tivemos que transplantar.

Marchar é arrincarse da terra coma unha árbore

e transplantarse noutra.

Deixar o souto, a fraga, a carballeira,

a horta, o prado, o monte…

e buscar acomodo noutro sitio

lonxe e descoñecido as máis das veces.

É cambiar de paxaros e de ventos,

de chuvias de nevadas e de brétemas

polo que queira vir pousar en nós.

Levar as landras, as mazás, as noces…

a caer noutro chan onde as recolla

quen non nos viu nacer nin ir arriba.

 

Marchar é arrincarse,

e levar esa  terra que queda nas raíces

para facer  raigame en terra allea,

para que o corazón siga latendo

e a memoria se abrigue nas querencias

que quedaron atrás.

 E a  ver se a terra allea se fai nosa.

 A  morriña é un estado de ánimo dorido e paciente, por veces incurable. A morriña é o cravo rosaliano sen o que nos sería difícil sentir a vida.

 

Pola contra, a retranca é unha resposta automática e activa que ten poderes sobre calquera frustración. É a nosa sanación polo humor noso co convencenmento de que non nos farán tragar rodas de muíño, de que nos non enganará xa ninguén, de que poderemos afrontar coa palabra intelixente calquera desfeita que quixera vir en contra.