PRESENTACIÓN DE “O LIBRO DOS LIBROS”

A convalecencia dunha pequena intervención ocular non me permitiu estar este serán na presentación de “O libro dos libros”, un volume de relatos que publicou a Editorial Galaxia (2018) no que tiven a honra de participar con narradoras e narradores de diferentes xeracións e estilos, e que resulta unha significativa polifonía arredor do mundo do libro, das bibliotecas, da literatura, das librerías…, é dicir, de todo o que o título suxire.

O acto foi pensado para facer unha pequena presentación do traballo de cada participante presente (Marilar Aleixandre, Andrea Barreira, Antón Riveiro Coello, Rosalía Fernández Rial) e un debate arredor do enunciado “Onde vai o relato?”  Non podendo estar na Librería Couceiro de Santiago como quixera, práceme “tirar do fío” para deixar unha reflexión sobre ambos aspectos, inda que teña xa perdida a riqueza do contraste. Así pois, o meu relato, “Evolucións”, é un tributo a don Ramón o Libreiro, que tiña en Becerreá o único espazo público promotor de cultura mediante o aluguer de cómics, contos, e novelas rosa e do Oeste. A narradora vai contando a transformación que fixeron dela as letras, desde esta lectura de alugar da infancia á literatura, a través de dous libros atopados na casa e posteriormente de dúas adquisicións persoais na xuventude, transformación paralela á que  traerá como sultado na vila a desaparición do espazo triangular de traballo que demarcaba a librería coa súa propia desaparición, a da albardería, do surtidor de gasolina e do reloxeiro.

Verbo da pregunta directoa sobre o relato podemos darlle dúas dimensión: onde está e cara onde camiña. O relato é, xunto coa poesía, o subxénero narrativo máis de noso. O desenvolvemento da prosa galega fíxose a través de grandes relatistas: Castelao, Dieste, Fole, Cunqueiro, Blanco Amor… Sen embargo, parece non espertar hoxe tanto interese entre as narradoras e narradores, que prefiren a novela como expresión dos seus diferentes mundos e proxectos. Cara onde camiña o relato? Eu augúrolle unha re-conquista de terreo, non só porque non debamos deixar esmorecer o que nos é máis propio, senón tamén porque se presta a unha lectura rápida e completa, feito que se avén aos condicionantes espazo-temporais que lle impón ao feito de ler a sociedade tal como a desenvolvemos.

Advertisements

HERDANZA DE MULLERES

Visita das Máquinas plantara onda a casa dúas lileiras. Eu pasaba por diante para lle levar á avoa da Venta un cestiño de provisións, Carapuchiña medosa porque lle temía a unha muller muda que berraba nos agros de Cruzul ao me ver, a un home tolo que andaba de batifoula e, sobre todo, aos presos que cantanban nas celas do cárcere e aos mortos de accidente na Porteliña que traían a un improvisado depósito no cárcere, que limitaba coa horta da miña casa. Pasaba por diante das lileiras todo o ano, mais só recordo as viaxes de abril, cando os arbustos se revestían de color e de perfume.

Outras mulleres plantaran tamén para min antes de eu chegar ao mundo. Dona Concha de Soto, unha glicinia e unha roseria de Baker a ensarillárense xuntas por riba dunha magnolia. Metidas no sombrío misterio do seu xardín dona Carmiña de Valcárcel puxera camelias primaverais, marabillosas inda sen uliren. E dona Vicenta de Prieto enchera o seu xardín de roserias antigas, cuxo aroma chegaba ás miñas ventás.

Ningunha soubo cando facía as plantacións que estaba situando sobre a terra os catro puntos cardinais da miña sensibilidade.

O PÓRTICO NA HISTORIA

37830001_10204980336663815_4094449231593472000_n

Este Pórtico da Gloria fulgurante como recén estreado que temos perante os ollos coa riqueza cromática das orixes débenos encher de autoestima e estimularnos a volver os ollos para encontrármonos coa Historia no momento da súa construción. Inda sometido aos cambios esixidos para lle colocar diante a fachada barroca do Obradoiro, é ben doado percibir nel a grandeza arquitectónica dunha época de gran esplendor que permitiu mostrar ao mundo o ambiente social e económico elevado que a sostiñan. Só desde o poder que propicia unha cultura refinada e exportable a toda Europa se pode explicar esta complexa creación que, inda acontecendo nun contexto relixioso, serve os intereses temporais dun reino que estendía a súa cultura e ao mesmo tempo recibía e incorporaba outras influencias europeas. A restauración do Pórtico da Gloria é unha ocasión propicia para descubrir cal era a Galicia da época do Mestre Mateo e que papel desempeñaba desde este confín da terra. A súa recuperación cobraría así un sentido pleno.

No Reino de Galicia durante a época medieval –a denominación de Reino estenderase moito máis no tempo- desenvolvéronse ata brillaren todas as artes. A lingua contemporánea da construción do Pórtico é a lingua galega innda moi nova mais literariamente tréfega e vizosa, na que sobresaíu a poesía de carácter relixioso e, sobre todo, profano. A música e os músicos son elementos destacables de integración neste escenario pétreo que serve como lección a quen chegaba á catedral. Vinculado coa música  está o canto e de aquí saen para o mundo as cantigas de amigo, un auténtico monumento literario de noso, e chegan de Occitania, outro centro cultural do sur de Europa con lingua romance vigorosa no momento, influencias doutras cantigas de amor cortés e de sátira que atoparán aquí grandes cultivadores.

As políticas dos nosos reis foron decisivas para que o Mestre Mateo puidese obrar esta marabilla de transición entre o románico e o gótico, movementos ambos que deixaron obras salientables no Reino de Galicia. Foi Fernando II quen promocionou a creación do Pórtico, correndo o erario público cos gastos do obradoiro do Mestre Mateo que recibiu unha pensión vitalicia a cambio do seu valioso traballo. Decisivo resultou tamén para a culminación de tal proxecto outro rei de Galicia, Afonso VIII. Ambos están enterrados no Panteón Real da Catedral de Santiago.

Este Reino foi poderoso e, como tal, tiña cultura e lingua propias que recibimos en herdo. E nada mellor para nolo recordar que o esplendor dunha esmeradísima obra que debera utilizarse, alén do seu significado relixioso, como unidade didáctica para explicar a nosa historia e as nosas raíces. En definitiva, para transmitir coñecemento sobre Galicia e o seu desenvolvemento histórico. O himno que soará neste día grande fálanos de Breogán como mito fundador, mais non precisamos ir á figura de Breogán para basearnos nun pasado cheo de vitalidade para camiñar cara ao futuro con toda a dignidade dun pobo afortunado nas orixes. Abóndanos con mirar este anovado Pórtico da Gloria que nos volve ao Medievo para caer na conta de que temos o deber histórico e moral de conservármolo e canda el, sen ser menos importante, o de preservar a lingua que falaban os nosos reis e na que trobaba Alfonso X de Castela, O Sabio. A lingua galega foi o vehículo comunicativo normal entre o Mestre Mateo e os canteiros que creaban esta xoia. Hoxe, libre dos prexuízos históricos que se deitaron sobre ela, debe seguir sendo o idioma de comunicación normal entre os habitantes deste vello Reino para perdurar tanto como o Pórtico da Gloria.

37841930_10204980335223779_3481963324403351552_n

Publicado en El Correo Gallego (25-07-18)

 

 

 

 

 

 

,

A MORRIÑA E A RETRANCA

A morriña e a retranca son dúas características que se nos atribúen e algo diso debe haber, como di a nosa paisanía ante a evidencia, demostrando xa que, efectivamente, algo hai. E, estando radicadas unha nos sentimentos e outra na razón, creo que veñen sendo a mesma cousa: o noso xeito aprendido e xa herdado de reaccionar fronte á adversidade.

Sentimos morriña, forte e inconcreta sensación que habita na profundidade persoal, porque notamos que nos falta algo, porque tememos que nos vaia faltar algo, porque nos arrebataron algo… Adoita sentirse fóra da terra porque nos tivemos que transplantar.

Marchar é arrincarse da terra coma unha árbore

e transplantarse noutra.

Deixar o souto, a fraga, a carballeira,

a horta, o prado, o monte…

e buscar acomodo noutro sitio

lonxe e descoñecido as máis das veces.

É cambiar de paxaros e de ventos,

de chuvias de nevadas e de brétemas

polo que queira vir pousar en nós.

Levar as landras, as mazás, as noces…

a caer noutro chan onde as recolla

quen non nos viu nacer nin ir arriba.

 

Marchar é arrincarse,

e levar esa  terra que queda nas raíces

para facer  raigame en terra allea,

para que o corazón siga latendo

e a memoria se abrigue nas querencias

que quedaron atrás.

 E a  ver se a terra allea se fai nosa.

 A  morriña é un estado de ánimo dorido e paciente, por veces incurable. A morriña é o cravo rosaliano sen o que nos sería difícil sentir a vida.

 

Pola contra, a retranca é unha resposta automática e activa que ten poderes sobre calquera frustración. É a nosa sanación polo humor noso co convencenmento de que non nos farán tragar rodas de muíño, de que nos non enganará xa ninguén, de que poderemos afrontar coa palabra intelixente calquera desfeita que quixera vir en contra.

 

O MEU ENCONTRO LITERARIO COS ANCARES

O meu encontro literario cos Ancares aconteceu sendo nova a través da lectura de La Leyenda de Gösta Berling, da premio Nobel sueca Selma Lagerlöf, un volume inmenso e descoidado, impreso en mal papel, falto de ilustracións, con bastantes erratas e letra miúda; é dicir, carente de todo atractivo externo. Pero cando traspasei o limiar que me poñía a proba, entrei con paso firme nos meus Ancares e quedei prendida por aquela longa lectura.

Nela topaba cun mundo exótico, que curiosamente estaba próximo e eu xa o habitara. Gösta Berling, a comandanta de Ekeby, Berencreutz, Mariana Sinclaire, o pastor de Broby, a tía Gustava (alí tamén se lles chama así ás persoas anciás), eran personaxes moi parecidos a esta nosa xente. O único diferente era o Gran Oso de Gurlita, que só se podería matar con bala de prata, e inda así, era oso como os que se viran polos Ancares, aquelas montañas que serviran de fondo á ventá do meu cuarto.

Xa que logo, Os Ancares  eran, en certa medida, unha réplica dos bosques de Vërmland que acochaban os compoñentes animados e inanimados, naturais e culturais que desenvolvera Lagerlöf aló no norte de Europa. Aquel gran espazo literario que eu viña de descubrir podía localizarse no pequeno mundo que eu quería tanto. O guilfo pestifle, a neve, os osos, as pitas do monte, os lobos… As igrexas e os cregos, as ferrerías e os ferreiros, a queima de carrochas e os carboeiros… Mesmo me parecía ver entrar na xastrería o carboeiro ofrecendo outravolta combustible para a plancha de ferro. Creo que daquela lectura me ven o costume de buscar os parecidos da xente do común cos protagonistas de ficción.     O que acontecía nas numerosas páxinas do libro que eu devoraba tarde a tarde estaba alí.

Os bos e os malos, intercambiando os papeis segundo as circunstancias llelo requerían, non só tiñan un comportamento comprensible, senón que se podían homologar cos clientes de meus pais, cos paisanos cos que eu convivira e coas súas historias. Eu coñecía un montón de homes e mulleres que representaban no escenario da vida esta novela excelsa de Lagerlöf sen ensaios nin transformacións.

Cando  no ano 2004 tiven ocasión de visitar a Noruega do norte, deime conta de que Os Ancares volveran acompañarme agora ata Escandinavia, inda que fosen os irmáns menores daquelas impresionantes montañas.

COMPOSTELA LITERARIA

Un dos moitos engados da capital de Galicia é ser a cidade literaria que ten propiciado tanta creación ao seu abeiro emocional e mítico. As coruxas que danzan por riba da Acibechería saben, de xeración en xeración, que as pedras de Santiago acollen moitos versos escoitados, mesmo sen atoparen despois un xeito de escritura, e moitas historias enxergadas ao paso polas laxas que empedran o seu chan e lle permiten alzarse convivindo en harmonía coa mestura de estilos. Cerca do espazo que nomeo, unha rúa leva o nome do trobador Abril Ares, denominación deturpada pola fala en “Os Brillares” e xa debidamente restituída no seu rótulo. Pertencía a esa gran escola santiaguesa na que brillaron Bernal de Bonaval, Joan Airas e Airas Nunes, cuxos versos chegaron lonxe a través do Camiño de Santiago cruzándose no trafego cultural da época coas influencias que viñan da Provenza. Algúns espazos xeográficos dos arredores da cidade teñen nomes unidos á literatura por seren fermoseados coa emoción de Rosalía: Sar, Sarela, San Domingos, Conxo, San Lourenzo, Ramírez, O Pedroso…, inda que toda ela ten na súa veciña máis universal a gran intérprete. As súas evocacións da Catedral –por dentro e por fóra, de cerca e de lonxe- serán tan duradeiras como a súa pedra. A Praza da Quintana é universalizada nos versos de Lorca, e Solovio está presente no apelido do protagonista desa novela oteriana que nos fai entender a Xeración Nós e mesmo a nós dando voltas ao noso arredor ata chegar ao decubrimento da Galicia que é un mundo e paga a pena decubrila na súa profundidade. En Compostela convive o eco da palabra feita arte coa arte dos canteiros sobre a pedra como en ningunha outra cidade. Porque é guía e camiño, parede e transparencia, luz e melancolía, espazo e claustro, poesía e razón. Eis as tertulias nas que facer dialogar a literatura coas artes plásticas e co pensamento occidental nos vellos cafés, algúns transformados ou desaparecidos. Inda hoxe se organizan faladoiros arredor de temas que interesan ás letras liberadas de tutelas e arriquecidas pola forma e a profundidade.

Como en Santiago en ningures repenica a chuvia nas laxes lendo fragmentos literarios herdados, nin improvisa a repetición dun canto a treboada, nin a xente camiña pola tona dun mar de lastras frecuentado por pasos enfurcados nun mito con tons creativos arredor da palabra. En memoria de letras bebe o vento que habita as torres e espadanas para soltalas na harmonía das campás, heraldos do amencer. No xadrez da rúas andan sombras e luces. Rosalía e os clásicos –Valle Inclán, Lorca, Torrente, Gerardo Diego…-veñen nas sombras e á luz chegan as escritoras e os escritores que hoxe crean na cidade singular do antigo reino de Galicia, capital hoxe do noso país, que loce a súa fermosa cabeleira de pedra perante nós e perante o mundo.

Publicado en El Correo Gallego (25-07-17)