FINAL DO LOITO

Feijóo proclama que se ha acabado el duelo por el PP. (El Correo Gallego, 5 de maio de 2019)

Inda tendo o presidente un marcado cariz conservador, se cadra fixo ben en  levantar o loito de vez, sen necesidade de “alivio” entre a tristeza e a euforia. No país que goberna –e non só- homes e mulleres patentizaban o dó  por medio do loito. Diferentes como en case todo, eles levaban brazalete ou tira na lapela da chaqueta, ambos negros e ao lado do corazón. Elas vestían de negro rigoroso cunha etapa transacional, o alivio, de cor grisalla. Despois só había que controlar os tempos. Cada grao de parentesco acarreaba un periodo que ía de seis meses a dous anos. As viúvas levábano xa para toda a vida e, en xeral, as mulleres adultas pasaban por varias mortes na familia e tampouco non o daban quitado.

Para os homes arrebolar o peso do loito  era algo máis complicado, pois non sempre andaban de chaqueta. E cando era longo e pesaba de máis, había que marcar publicamente o final para poder vivir con alegría e sen complexos. Por iso, Toño de Guilfrei, que perderá a seu pai había dous anos, trouxo a facer un traxe para lucir no primeiro baile que acaía coa data do cabodano, un día 29 na feira de Navia. Inda que tivese que se desprazar arredor de 40 quilómetros, quedaría libre de tanto dó e de tanta historia. Non era posible meter un traxe máis para a data, pero tanto insistiu na necesidade do rito de liberación, que foi quedando o doutro que non tiña penas urxentes que tirar. Iso si, na miña casa prohibiuse daquela poñer loito morrese quen morrese para non ter que quitalo.

Pois ía eu a que, se cadra, fixo ben o presidente en levar loito menos dunha semana para gozar un pouco da vida. Non sexa que se lle presente outro e outro, e non dea xa desamecido.

Advertisements

O PÓRTICO NA HISTORIA

37830001_10204980336663815_4094449231593472000_n

Este Pórtico da Gloria fulgurante como recén estreado que temos perante os ollos coa riqueza cromática das orixes débenos encher de autoestima e estimularnos a volver os ollos para encontrármonos coa Historia no momento da súa construción. Inda sometido aos cambios esixidos para lle colocar diante a fachada barroca do Obradoiro, é ben doado percibir nel a grandeza arquitectónica dunha época de gran esplendor que permitiu mostrar ao mundo o ambiente social e económico elevado que a sostiñan. Só desde o poder que propicia unha cultura refinada e exportable a toda Europa se pode explicar esta complexa creación que, inda acontecendo nun contexto relixioso, serve os intereses temporais dun reino que estendía a súa cultura e ao mesmo tempo recibía e incorporaba outras influencias europeas. A restauración do Pórtico da Gloria é unha ocasión propicia para descubrir cal era a Galicia da época do Mestre Mateo e que papel desempeñaba desde este confín da terra. A súa recuperación cobraría así un sentido pleno.

No Reino de Galicia durante a época medieval –a denominación de Reino estenderase moito máis no tempo- desenvolvéronse ata brillaren todas as artes. A lingua contemporánea da construción do Pórtico é a lingua galega innda moi nova mais literariamente tréfega e vizosa, na que sobresaíu a poesía de carácter relixioso e, sobre todo, profano. A música e os músicos son elementos destacables de integración neste escenario pétreo que serve como lección a quen chegaba á catedral. Vinculado coa música  está o canto e de aquí saen para o mundo as cantigas de amigo, un auténtico monumento literario de noso, e chegan de Occitania, outro centro cultural do sur de Europa con lingua romance vigorosa no momento, influencias doutras cantigas de amor cortés e de sátira que atoparán aquí grandes cultivadores.

As políticas dos nosos reis foron decisivas para que o Mestre Mateo puidese obrar esta marabilla de transición entre o románico e o gótico, movementos ambos que deixaron obras salientables no Reino de Galicia. Foi Fernando II quen promocionou a creación do Pórtico, correndo o erario público cos gastos do obradoiro do Mestre Mateo que recibiu unha pensión vitalicia a cambio do seu valioso traballo. Decisivo resultou tamén para a culminación de tal proxecto outro rei de Galicia, Afonso VIII. Ambos están enterrados no Panteón Real da Catedral de Santiago.

Este Reino foi poderoso e, como tal, tiña cultura e lingua propias que recibimos en herdo. E nada mellor para nolo recordar que o esplendor dunha esmeradísima obra que debera utilizarse, alén do seu significado relixioso, como unidade didáctica para explicar a nosa historia e as nosas raíces. En definitiva, para transmitir coñecemento sobre Galicia e o seu desenvolvemento histórico. O himno que soará neste día grande fálanos de Breogán como mito fundador, mais non precisamos ir á figura de Breogán para basearnos nun pasado cheo de vitalidade para camiñar cara ao futuro con toda a dignidade dun pobo afortunado nas orixes. Abóndanos con mirar este anovado Pórtico da Gloria que nos volve ao Medievo para caer na conta de que temos o deber histórico e moral de conservármolo e canda el, sen ser menos importante, o de preservar a lingua que falaban os nosos reis e na que trobaba Alfonso X de Castela, O Sabio. A lingua galega foi o vehículo comunicativo normal entre o Mestre Mateo e os canteiros que creaban esta xoia. Hoxe, libre dos prexuízos históricos que se deitaron sobre ela, debe seguir sendo o idioma de comunicación normal entre os habitantes deste vello Reino para perdurar tanto como o Pórtico da Gloria.

37841930_10204980335223779_3481963324403351552_n

Publicado en El Correo Gallego (25-07-18)

 

 

 

 

 

 

,

O COLEXIO “MONTE CAXADO” DAS PONTES CERRADO POR EXTINCIÓN

Entre nós e no presente, ao que adoita referirse o verbo extinguir é aos incendios forestais. Tamén se extinguiron os dinosaurios e non digo a escravitude, porque adoptou outras maneiras. Volvendo a hoxe, a extinción dun colexio non é habitual é diríase que, se  se extingue, é porque non queda alumnado, que en Galicia pode pasar se non tomamos traza procreativa e nos extinguimos nós mesmos. Pero dou fe de que o Monte Caxado ten alumnos e alumnas –eu inda non o vou dar por extinto-, porque tres ou catro días antes de lles levaren a nova o infausto 22 de xuño, mentres daban as notas e se despedían ata setembro, eu estaba asinando pegatinas personalizadas para que  o alumnado dunha clase que conseguira o exemplar de “Contos do Sol e da Lúa” regalados por Gadis o Día das Letras, llelas puxera. Nas visitas á biblioteca “gratis et amore”, aproveitando algunha viaxe á vila coa que teño lazos moi especiais e amizade moi fonda con profesoras e profesores das dúas etapas deste centro, tiven tamén ocasión de comprobar que había nenas e nenos e ben deles moi ansiosos de aprender.

Rematada a carreira de Ciencias da Educación, tamén eu me deixei tentar pola mellor saída que lle viamos ao estudo: a Inspección Técnica de Educación. E presenteime á oposición que se realizou no curso 1973-74. Era unha competición difícil porque tiña como segundo exercicio unha “encerrona” sen temario sobre calquera asunto que puidese concernir ás Ciencias da Educación, desde a teoría pedagóxica á organización escolar, pero non houbo problema para superar este paso. En canto á terceira proba, a práctica, consistía en resolver un caso no que a Inspección Técnica tivese que actuar. No momento de efervescencia da Lei Villar Palasí, propuxéronnos a organización do ensino nunha poboación media na que había que contar con centros públicos e privados e facer concentración. Cadaquén colleu a lei e resolveuno concorde con ela. Difícil debeu ser decidir quen o fixo ben e quen o fixo mal, pero saíron aprobados e suspensos. Non tendo eu pasado aquela proba, si teño que agradecer a esta oposición que me integrase a formación ata daquela desvertebrada e me proporcionase un certo dominio do procedemento administrativo da educación, a nivel teórico e práctico.

Non creo que esta extinción puidese pasar un exame práctico. Ten, cando menos, un defecto de forma moi salientable. Se quen a ordena considera que é para mellorar o ensino, debeu desenvolver ao longo do curso un diálogo coas comunidades educativas dos tres centros implicados -os que van recibir o alumnado son prexudicados tamén por esta decisión- para lles mostrar esas melloras e conseguir a súa aceptación. Porque non se pode resolver un asunto deste alcance -hai incluso diferencias de organización da xornada escolar que libremente elixiron as familias para a matrícula- sen seren oídos os interesados. E informar o equipo directivo cando a extinción xa constaba no DOG do día 4 de xuño non é procedemento indicado nunha democracia, que debe facer da escola un espazo de desenvolvemento da súa práctica.

MARÍA VICTORIA MORENO

Fotografía sacada do Álbum de Mulleres, do CCG

Estaba aí tan recolecta que nin moitas das persoas que estivemos cercanas a ela e coñecemos ben  a súa valía e os seus méritos nos lembrabamos dela como candidata idónea, por moitas razóns, para protagonizar as Letras Galegas do 2018. En canto o seu nome foi seleccionado para poder ser elixida, acendéusenos a luz e a confirmación deste entusiasmo está no apoio que recibiu a través das redes sendo trending topic o pasado sábado. Non é doado facer unha elección aplaudida por todas as persoas que adoitamos opinar sobre as Letras Galegas, que afortunadamente xa somos ben delas, xa que esas Letras Galegas poden mirarse desde moitos puntos de vista. Porque Rosalía, a escritora que no fondo é homenaxeada sempre pola elección da data e o motivo que a suscita, as cumpriun case todas. En primeiro lugar, recolleu a lingua e elevouna da súa agrafía á literatura e á lingua de comunicación normal que acabaría sendo. Este último feito inda está en proceso, pero xa non se lle nega ao idioma galego a capacidade de comunicación a todos os niveis e en todos os rexistros. Polo tanto, aprezar unha lingua e elevala ante o alumnado no Instituto de Lugo, como fixo María Victoria Moreno, é un mérito que debe terse en conta e que posiblemente se tivo. Porque desde a súa presenza en Galicia a principio dos anos sesenta, abrazouna como propia para a súa comunicación e a súa pluma literaria. Ela adoitaba dicir que non era escritora alófona, termo que se aplica a aquela persoa que escribe nunha lingua allea, porque tiña o galego como seu e nel pensaba e quería en voluntario acto de amor. Outro servizo valioso para as Letras Galegas foi ensinar esa lingua adquirida no seu nivel estándar, porque o pobo depositario dela era ao mesmo tempo analfabeto no seu idioma. María Victoria ensinouna gratis et amore a grupos desexosos de a saber a través de distintas asociación, sendo na súa tarefa precursora do que irían facendo outras persoas xa destinadas a iso.

Unha gran necesidade das Letras Galegas era crear ficción que posibilitase á xente noviña e nova ter acceso á súa literatura para vivir nela o lecer, a aprendizaxe idiomática,  e o desenvolvemento cognoscitivo e emocional. A calidade das súas obras literarias para estas idades está sobranceada polos premios, pola súa consideración internacional e polo número elevado das súas edicións. Foi unha das pioneiras dunha literatura sen apenas tradición nas nosas letras, dando paso a autoras e autores de calidade que continúan aquel labor. Inda era necesario sistematizar o estudo das Letras Galegas Literarias que esixía o acceso á Universidade. E aí estivo disposta a colaborar, como por exemplo no manual “Literatura Século XX”. Non hai baremo para os méritos dunha elección con miras a estudar a obra de alguén que traballou polas Letras, para espallar o seu coñecemento e darlle a merecida honra polo seu traballo. Creo que todo isto se conxuga moi ben na elección de María Victoria Moreno.

Publicado en El Correo Gallego (23-06-17)

ESCOLLER OS NOMES DAS CRIANZAS


Cando nace unha criatura –agora antes de nacer, ao predicirlle o sexo- é un problema escollerlle nome porque hai que atopar consenso que satisfaga a parentela. E non é doado, que os nomes andan nese tren que chamamos “moda” e nos atolandra cos seus boureos. Foron sempre coa moda, porque ela existiu en todas as épocas inda que non tivera a aspiración de gobernar os gustos sociais como agora con tanta difusión. Xa dicía Castelao que quen non queira andar á moda de hoxe está condenado a andar á moda doutro tempo. E houbo moitas relacionadas coa antroponimia. A de poñer nomes xa familiares e emotivos, que facía moi difícil contentar a todos, inda que tiña a ventaxa das listas elaboradas con tempo. A de endilgarlles o nome dun dos santos ou santas con celebración o día de nacer. E tendo un santoral por veces con máis de media ducia de intercesores celestiais por día, obrigaba a decidir con precipitación para chegar a un acordo e quizabes estea aquí a causa de que moita xente quedase asentada no rexistro varios días despois do nacemento. Outra era que as madriñas ou padriños, segundo fose nena ou neno, decidisen como se había chamar.  Neste caso, presentábanse dúbidas de se o nome casaría co futuro de quen o portara. Se era morena, non se lle debía poñer Branca e, se resultase altivo, non sería cousa de lle chamar Modesto. Efectivamente, non é doado atinar cun nome que ten connotacións que entende calquera. E a moda castigo que pretendía ser edificante coas paridas solteiras á conta das criaturas inocentes e consistía en que o párroco impuxese un nome dos máis feos do santoral. Así, podían cargar con esta cruz Tiburcio, Odulfo, Fandila, Cunegunda, Consorcia ou Burgundófora.

Nos Ancares, e non só, conservaban un nomenclátor humano heteroxéneo, moi enraizado na historia: Hermenegildo, Recesvinto, Agripina, Clotilde, Hermógenes, Alcides, Domitila, Basílides, Eduvigis, Estéfana, Leonilda e Gertrudis. Cos medios de comunicación xeralizáronse nomes de famosos e coa globalización internacionalizáronse. Tivemos invasións de Fabiola, Soraia, Lorena, Vanesa, Kevin, Jonathan, Iván… Téndese tamén á recuperando dos propios da nosa cultura: Iria, Antía, Brais, Aldán, Xacobe, Xiao, Olalla, Aldara… E mesmo entraron algúns procedentes do éuscaro, ou do catalán en menor medida. Os antropónimos saíron do santoral e foi notorio o caso dos pais que conseguiron poñerlle Lobo ao seu fillo. Tamén hai Lúa, Navia, Airas… Outros acomódanse á modernización descolocándolles os acentos ou creando novos hipocorísticos apocopados: os José son Jose (Xosé xa sería moderno en por si recuperándoo), os Manuel son Manu, os Francisco, Fran e as Azucenas, Azu. A última moda é non elixir nomes de vellos, como seica son Etelvino ou Casilda. E está moi ben. Cada nome debe casar con cada idade. Así que haberá que ilos cambiando segundo van pasando as etapas da vida, non sexa que todos os nomes empecen a ser propios da infancia e acaben séndoo da vellez.

Publicado en El Correo Gallego (02-05-17)

 

PRIMEIRA COMUÑÓN

O recordatorio da miña primeira comuñón está datado o 27 de maio de 1948, festa de Corpus Christi. Inda non cumprira eu 8 anos, pero as organizadoras de eventos parroquiais mandaron razón á casa de que debía facela, pois  sabía todo o que hai que saber. Pedían que me vestisen de branco porque iamos en grupo. Estou no anverso cun vestido que fixo miña nai, bonito por certo, veo longo de tul, libriño de nácar, rosario e faltriqueira. Cando me fotografou María Roca –que gran fotógafa!- para que o recordatorio estivese a punto, nun descanso montei así vestida no triciclo dos seus nenos. Seica sabía o necesario para comungar, pero non para coidar galas que non se correspondían co meu estatus social e as ía lucir forzada. O texto di que foi o día máis feliz da miña vida, mais non foi certo. E non por lle chama vida aos 7 primeiros anos, senón porque no acto da confesión da véspera, alguén pouco piadoso me roubou o paraugas con man de marfín en forma de cabeza de elefante. Levaba na man de miña nai 10 anos e era o paraugas familiar, polo que o desgusto foi moi grande e eu chorei como culpante, xa que o sentido de culpa si que o tiña suficientemente desenvolvido. Como se comungaba en xaxún, ás nove da mañá alguén me pisou o veo e quedou resgado. Para a misa procesional das 12, vestía xa veo curto e grazas a que se lle puido dar unha traza. Fomos facer a foto de grupo, esta creo que en “La Palma”, e xa non recordo nada máis. Inda así, foi un día moi especial porque percibín que o olor de Deus saía dos ramos do “Philadelphus coronarius” que enchían a igrexa e esa sensación acompañarame toda a vida.

Hoxe, non habendo esas presións desde o círculo da Igrexa, todo ao contrario, e sendo en teoría máis libres para decidir ante as imposicións sociais, as comuñóns convertéronse nun acto referencial de alto rango, sobre todo para as nenas que xogan unha especie de trasnoitado rol de princesas ao estilo Sissi ás que se lles rende a economía familiar para estar á altura. O xuíz de menores de Granada, Emilio Calatayud, bota ano tras ano un sermón laico no seu blogue sobre estes dispendios pedindo mesura nos festexos das comuñóns porque algo hai que deixar para cando casen. Debe ser doado caer nesta trampa do mundo consumista. Se a nena vai como unha princesa, á nai tócalle ir de raíña e aí acae outro traxe de luxo. E o pai non vai quedar moi atrás, inda que non se atreva a tanto. As convidadas non queren desdicir moito tampouco. A comida ten que estar a ton e despois veñen os agasallos. Se antes era a perrallada que cabía na faltriqueira, hoxe vai desde un dispositivo móbil de última gama a unha viaxe a Disney World. E mentres tanto, as auténticas princesas visten un traxiño con carpín alto, camisa, gravata e chaqueta, ou sexa, o uniforme escolar algo ornado para a gala, nun acto de sinxeleza. A única que estropea esta mensaxe  moderna e austera é a raíña, vestida de guipur polo seu deseñador Felipe Varela, que así protagoniza o acto.

Publicado en El Correo Gallego (26-05-17)

 

 

O TRAXE DUN DÍA

AS DERRADEIRAS UVAS

Hoxe non se presenta ningún cliente a un xastre pedindo que lle fagan un traxe para un día. Xa custa atopar a xastrería clásica porque o Pret-à-Porter deu o seu golpe de man case definitivo e non se fai roupa de home á medida máis que moi luxosa, propia de quen se empeña en levar elegancia por fóra e, ás veces, o desfalco público no faiado da conciencia. E é inda menos probable que exista o cliente adulto de mediana idade que decide ter feito un traxe –polos Ancares inda lle podían chamar “vestido”- gardado para unha ocasión que podía presentarse e daquela a roupa só se podía encargar cando había con que pagala. Se o cliente tiraba a idade avanzada, seguro que estaba pensando no día en que tiveran que o amortallar para un enterro digno. A morte hai que esperala no tempero, inda que poida vir a calquera hora. “Il iba de camisa limpa/ e zoquiñas brancas./ Os amiguiños levábano./ Non pesaba nada”, di Pimentel en “O enterro do neno pobre”. Era raro que morrera ningún home maior que non tivera prevista a prenda da derradeira viaxe. Se quedaba algún,  a familia tiña que recorrer á xastrería para amañar unha mortalla cos dianteiros da chaqueta figurados e a espalda aberta para llo poder vestir. A roupa dun día opoñíase á roupa de diario. No medio quedaba a roupa dos domingos. Xa que logo, tampouco será doado atopar quen vaia facer roupa de diario, porque o diario hoxe é “casual” e non se distingue a clase social da maioría da xente pola roupa. Non hai roupa de diario que se poña os días soltos do domingo ou festivo, ou se vista ao poñer o pé na casa para conservar a outra. Hoxe lévase –no sentido da moda- o lucimento todos os días e a todas horas. Á xente noviña faina máis feliz mancharse, segundo algúns anuncios de deterxente. A prenda vai á lavadora co produto anunciado e queda nova para o outro día e a criatura queda educada para cumprir os desexos artísticos de pintar todo animada polo spot que lle gusta ver para rir. Unha nena criada na austeridade fóra de época –que desatino familiar!- dicía que as súa primas caducaban a roupa cando se poñían a xogar polo chan cos vestidos que traían dunha festa.

Eu ía falar de traxe dun día e a roupa de diario, de galas dun día e da roupa de cote (as últimas formas son usadas por Rosalía en “A xusticia pola man”) para ver os cambios nos usos idiomáticos que acarrean os cambios sociais. Hai xiros na miña xeración que se perden na fala actual e cuxos cambios producen desconcerto en textos herdados de inda hai pouco. Co esmorecemento e as transformacións do mundo rural perdeuse o sentido de moitas frases, de moitos versos… Pasa coas obras de Rosalía, e cos relatos de Castelao ou Cunqueiro, é dicir, con obras de clásicos ás que había que dar cabida nas aulas como lecturas explicadas, porque non é de esperar que o alumnado teña acceso a edicións anotadas e privalo do coñecemento mínimo destas obras é furtarlle  o tesouro do pasado literario próximo e da cultura que reflicte.

Publicado en El Corrego Gallego (05-05-17)